Từng là công trình thủy lợi lớn nhất miền Bắc, đại thủy nông Bắc Hưng Hải đã thay đổi số phận nông nghiệp cả vùng đồng bằng. Tuy nhiên đang dần trở thành “dòng sông chết”
Từ vùng đất “mười năm chín hạn” đến kỳ tích đại thủy nông
Những ngày đầu tháng 4, đứng bên dòng kênh đen đặc, ông Lê Văn Sử không giấu nổi nỗi buồn. Người đàn ông 85 tuổi chứng kiến sự đổi thay khắc nghiệt của dòng nước từng nuôi sống bao thế hệ. Hình ảnh cá chết nổi, ruồi nhặng bu kín khiến ông không thể tin đây là mạch sống một thời. Trước khi hệ thống Bắc Hưng Hải được xây dựng, vùng đồng bằng này thường xuyên đối mặt hạn hán và ngập úng. Ruộng đất khi thì khô nứt, khi lại chìm trong nước.
Người dân truyền tai nhau câu “mười năm chín hạn” để nói về sự bấp bênh. Cuộc sống thiếu nước khiến đói nghèo kéo dài qua nhiều thế hệ. Sau năm 1954, nhu cầu phát triển nông nghiệp trở nên cấp thiết. Năm 1956, Chính phủ quyết định xây dựng hệ thống thủy lợi Bắc Hưng Hải. Ngày 1/10/1958, công trình chính thức khởi công với sự tham gia của hàng chục nghìn bộ đội, dân công, học sinh, sinh viên và cán bộ từ nhiều địa phương. Tại làng gốm Bát Tràng, gần 150 hộ dân đã tự nguyện dỡ nhà để lấy đất đào kênh trục chính.
Sau khi cống Xuân Quan hoàn thành và đưa nước vào đồng ngày 30/10/1959, toàn bộ hệ thống được triển khai nhanh chóng. Giai đoạn đầu, 26 trạm bơm cố định và 26 trạm bơm thuyền được xây dựng để cấp nước và tiêu úng. Các tuyến sông tự nhiên như Kim Sơn, Đình Đào, Cửu An, Tứ Kỳ được cải tạo, tạo thành mạng lưới thủy lợi liên hoàn. Trở thành công trình thủy lợi lớn nhất miền Bắc thời bấy giờ, được gọi là “Đại thủy nông Bắc – Hưng – Hải”. Công trình này đã thay đổi căn bản đời sống của hàng triệu người dân trong vùng.
Sau khi hoàn thành, Bắc Hưng Hải nhanh chóng làm thay đổi diện mạo nông nghiệp. Nguồn nước dồi dào nông dân canh tác hai vụ lúa mỗi năm. Nhiều vùng trở thành vựa lúa lớn của đồng bằng Bắc Bộ. Người dân còn phát triển nuôi trồng thủy sản, tạo thêm nguồn thu ổn định. Ông Vũ Văn Kế, người gắn bó hàng chục năm với nghề nuôi cá trên kênh, nhớ lại thời kỳ nước trong nhìn thấy đáy. Cá tôm sinh sôi dồi dào, nhiều vụ thu hoạch hàng tấn.
Nỗi lo dòng kênh “chết dần” và mong ước hồi sinh
Bắc Hưng Hải không chỉ là công trình thủy lợi mà còn là nguồn sống của hàng triệu người dân. Tuy nhiên từ cuối những năm 1990, tình trạng ô nhiễm bắt đầu xuất hiện. Nước chuyển đục, bốc mùi, lan rộng từ khu dân cư đến toàn hệ thống. Hiện mỗi ngày có hơn 538.000 m3 nước thải xả vào kênh, phần lớn chưa xử lý. Nồng độ ô nhiễm vượt xa quy chuẩn, khiến hệ sinh thái suy kiệt nghiêm trọng.
Dọc các tuyến kênh, nước chuyển màu đen, bọt nổi dày và mùi hôi nồng nặc. Cá nuôi không thể sống, rươi gần như biến mất. Nhiều hộ dân buộc phải từ bỏ nghề truyền thống, chuyển sang làm công nhân. Sinh kế gắn bó hàng chục năm dần bị xóa sổ. Ông Kế chia sẻ, trước đây chỉ cần thả lưới là có cá. Nay mỗi lần kéo lưới, rác thải nhiều hơn cá. Cuộc sống ven kênh thay đổi hoàn toàn.
Những ký ức về dòng nước trong xanh chỉ còn trong hoài niệm của người dân lớn tuổi. Chứng kiến sự xuống cấp của hệ thống Bắc Hưng Hải, nhiều người không khỏi lo lắng. Họ không còn mong những mùa cá bội thu như trước. Điều mong mỏi lớn nhất là dòng kênh có thể trong xanh trở lại. Nhưng với thực trạng hiện nay, câu hỏi đó vẫn còn bỏ ngỏ.
Theo: Báo Dân Trí
