Nguyễn Trãi được UNESCO vinh danh là Danh nhân văn hóa thế giới nhờ những đóng góp nổi bật về văn hóa, giáo dục và tư tưởng, đồng thời để lại di sản có giá trị lâu dài đối với dân tộc và nhân loại.
- Thái Lan điều tra vụ năm người thiệt mạng, Thủ tướng trực
- Bà giáo Quyền và hành trình từ xó Quán Lào đến mùa xuân muộn tuổi 80
- Suất cơm nghĩa tình mỗi trưa thứ sáu ở Bệnh viện Nghệ An
Năm 1980, UNESCO thông qua nghị quyết cùng Việt Nam kỷ niệm 600 năm ngày sinh Nguyễn Trãi, ghi nhận những cống hiến nổi bật của ông trên các lĩnh vực văn hóa, giáo dục và tư tưởng. Cuộc đời ông gắn với nhiều bước ngoặt lịch sử của đất nước trong thế kỷ XV, còn các trước tác và tư tưởng vẫn có sức ảnh hưởng đến ngày nay.
Nguyễn Trãi, hiệu Ức Trai, sinh năm 1380 tại kinh thành Thăng Long, quê gốc ở làng Chi Ngại, huyện Phượng Sơn, lộ Lạng Giang (cũ), nay thuộc Hải Phòng. Sinh ra trong gia đình có truyền thống khoa bảng và yêu nước, cha ông là Nguyễn Phi Khanh (tên thật Nguyễn Ứng Long), mẹ là Trần Thị Thái – con gái thứ ba của quan Đại Tư đồ Trần Nguyên Đán.
Từ nhỏ, Nguyễn Trãi nổi tiếng thông minh, chăm học và sớm bộc lộ chí hướng lớn. Năm 1400, ông đỗ Thái học sinh dưới triều Hồ, đến năm 1401 được bổ nhiệm giữ chức Ngự sử đài chánh trưởng.
Sau khi quân Minh xâm lược Đại Việt năm 1407, Nguyễn Trãi tìm đến Lam Sơn phò Bình Định vương Lê Lợi và dâng “Bình Ngô sách”, trình bày chiến lược chống giặc. Trong suốt 10 năm khởi nghĩa Lam Sơn, ông vừa tham gia hoạch định chiến lược quân sự, vừa soạn thảo nhiều thư ngoại giao gửi các tướng nhà Minh, kết hợp đấu tranh quân sự với nghệ thuật “đánh vào lòng người”.
Sau thắng lợi của cuộc khởi nghĩa, Nguyễn Trãi thay mặt vua Lê Lợi soạn thảo “Bình Ngô đại cáo”, tác phẩm được xem là áng “Thiên cổ hùng văn”. Văn kiện này không chỉ tổng kết thắng lợi trước quân Minh mà còn khẳng định chủ quyền, bản sắc và vị thế độc lập của Đại Việt, được coi là một trong những bản tuyên ngôn độc lập tiêu biểu trong lịch sử Việt Nam.
Không dừng lại ở vai trò nhà quân sự và chính trị, Nguyễn Trãi còn tham gia xây dựng đất nước dưới triều Lê với mong muốn thực hiện lý tưởng “duy tân đất nước, xây dựng nền thái bình muôn thuở”. Ông có nhiều đóng góp trong việc củng cố nền tảng kinh tế, xã hội và tăng cường mối quan hệ giữa triều đình với nhân dân.
Theo các nhà nghiên cứu, Nguyễn Trãi là một trong những nhà tư tưởng tiêu biểu thời Hậu Lê. Tư tưởng của ông là sự kết tinh giữa Nho giáo, Phật giáo và Đạo giáo, trong đó nổi bật là quan điểm lấy nhân nghĩa làm gốc, đề cao lòng yêu nước và sức mạnh của nhân dân.
Ở lĩnh vực văn học, Nguyễn Trãi để lại nhiều tác phẩm có giá trị như Quân trung từ mệnh tập, Bình Ngô đại cáo, Chí Linh sơn phú cùng nhiều chiếu, biểu khác. Ông cũng được cho là người biên soạn Lam Sơn thực lục, sáng tác Vĩnh Lăng thần đạo bi và để lại bộ Dư địa chí – được xem là bộ sách địa lý cổ nhất của Việt Nam còn lưu giữ.
Di sản thơ ca của Nguyễn Trãi cũng có vị trí đặc biệt với Ức Trai thi tập gồm 105 bài thơ chữ Hán và Quốc âm thi tập gồm 254 bài thơ chữ Nôm. Trong đó, Quốc âm thi tập được đánh giá là tập thơ Nôm cổ nhất còn lại của Việt Nam, góp phần đặt nền móng cho nền văn học chữ Nôm.
Ngoài nhiều trước tác về lịch sử, văn hóa, lễ nghi và luật pháp, hình tượng Nguyễn Trãi còn trở thành nguồn cảm hứng cho nhiều tác phẩm sân khấu, văn học và điện ảnh như Bí mật vườn Lệ Chi, Nguyễn Trãi ở Đông Quan, Đêm của bóng tối, Vạn Xuân, Nguyễn Trãi và Thiên mệnh anh hùng.
Những đóng góp toàn diện về quân sự, chính trị, tư tưởng và văn hóa đã đưa Nguyễn Trãi trở thành một trong những anh hùng tiêu biểu của dân tộc Việt Nam. Việc UNESCO tôn vinh ông là Danh nhân văn hóa thế giới khẳng định giá trị bền vững của di sản Nguyễn Trãi đối với lịch sử dân tộc cũng như kho tàng văn hóa nhân loại; hiện nhiều di tích thờ ông vẫn được bảo tồn và tên ông được đặt cho nhiều tuyến đường, trường học trên cả nước.
Nguyễn Liên (tổng hợp)
