Maryam Mirzakhani, Maryna Viazovska và Vương Hồng là ba người phụ nữ duy nhất bước ra từ đám đông những nhà toán học nam để nhận Huy chương Fields, trong suốt 90 năm tồn tại của giải thưởng.
- Tòa tuyên phạt 12 tháng tù vụ gây tai nạn chết người tại Thái Nguyên
- Người đàn ông tử vong do vướng bẫy điện diệt chuột trên ruộng
- Góc nhìn văn hóa: Giữ gìn y đức để không đánh mất niềm tin của người bệnh
Năm 1936, giải thưởng ra đời. Năm 2014, mới có một người phụ nữ được xướng tên lần đầu. Giữa hai cột mốc đó là 78 năm, là hơn 60 nhà toán học được vinh danh mà không một ai trong số họ là phụ nữ, một khoảng lặng dài đến mức người ta gần như quên mất phải chờ đợi.
Người phá vỡ khoảng lặng ấy là Maryam Mirzakhani, sinh năm 1977 tại Tehran. Trước khi những con số và hình học chọn bà, Mirzakhani đã chọn những trang tiểu thuyết trinh thám, đã mơ về một đời viết văn. Nhưng năng lực ấy không giấu được lâu: hai Huy chương Vàng Olympic Toán quốc tế các năm 1994 và 1995, và ở kỳ thi sau, một điểm số tuyệt đối 42/42 mà chưa nữ sinh Iran nào từng chạm tới. Bà học ở Sharif, rồi ở Harvard, rồi đứng trên bục giảng Stanford, mang theo mình bài toán về không gian modul và những bề mặt cong không dễ hình dung. Năm 2014, ở Seoul, tên bà được gọi. Ba năm sau, ngày 15/7/2017, Mirzakhani qua đời vì ung thư vú, ở tuổi 40, để lại một khoảng trống mà không con số nào lấp được.
Phải đợi thêm 8 năm, cái tên thứ hai mới xuất hiện: Maryna Viazovska, người Ukraine. Bà đối diện một bài toán đã nằm im hàng trăm năm, về cách xếp những hình cầu dày đặc nhất trong không gian 8 chiều, và bà đã giải được nó. Năm 2022, ở tuổi 37, giữa 4 người cùng nhận giải hôm đó, chỉ một mình bà là phụ nữ. Giờ đây, Viazovska đứng đầu ngành Số học tại Trường Bách khoa Liên bang Lausanne, Thụy Sĩ, một chỗ đứng lặng lẽ so với thành tựu bà mang lại.
Rồi đến năm 2026, ở Philadelphia, một cái tên thứ ba: Vương Hồng. Bà giải quyết giả thuyết Kakeya trong không gian ba chiều, một bài toán đã tồn tại từ năm 1917, và trở thành công dân Trung Quốc đầu tiên trong lịch sử giải thưởng được xướng tên, cùng lúc với người bạn học Đặng Dục. Nhưng con đường của Vương Hồng không thẳng như con số cuối cùng ấy gợi ý. Có lúc bà gần như rẽ sang Khoa học Trái đất và Vũ trụ, có lúc bà nghĩ đến kiến trúc, khi còn học cao học ở Pháp. Toán học đã chờ bà quay lại, và bà đã quay lại, để rồi đứng trong hai viện nghiên cứu danh giá: Viện Nghiên cứu Khoa học Cao cấp Pháp và Viện Toán học Courant ở New York.
Ba người phụ nữ, ba câu chuyện không giống nhau, nhưng cùng đi đến một điểm chung: đứng ở đỉnh cao nhất của một ngành khoa học từng chỉ dành cho một nửa nhân loại. Con số 3 trong 90 năm không phải một lời khen, mà là một câu hỏi còn bỏ ngỏ về khoảng cách vẫn chưa được lấp đầy.
Phạm Mai (tổng hợp)
