Chè Shan tuyết Đồng Phúc mở hướng phát triển từ vùng di sản

Thái Nguyên – Chè Shan tuyết cổ thụ đang trở thành sinh kế và nền tảng để địa phương kết nối sản xuất, chế biến với du lịch và thị trường.

Ở độ cao hơn 1.200m so với mực nước biển, xã Đồng Phúc có khoảng 309,2ha chè Shan tuyết đang cho thu hoạch, trong đó nhiều cây cổ thụ đã tồn tại từ 65 đến hơn 100 năm. Những giá trị tự nhiên và lịch sử ấy đang được địa phương, người dân và doanh nghiệp từng bước kết nối để nâng giá trị cây chè.

Theo khảo sát, đánh giá năm 2024 của Viện Khoa học kỹ thuật Nông lâm nghiệp miền núi phía Bắc, Đồng Phúc hiện có 740 cây chè Shan tuyết cổ thụ tại 7 thôn, với chiều cao trung bình 5,3m và đường kính gốc trung bình 19,2cm. Tuổi trung bình của quần thể đạt khoảng 97 năm, trong đó nhiều cây trên 100 năm tuổi, còn cây trẻ nhất khoảng 65 năm.

Qua khảo sát thực địa, địa phương cũng phát hiện thêm 5 cây chè cổ thụ nằm sâu trong núi, có chu vi thân từ 150–200cm, sinh trưởng tự nhiên và ổn định. Những cây chè này được xác định có giá trị đặc biệt về nguồn gen, đồng thời gắn với lịch sử canh tác lâu đời của người dân địa phương.

Tháng 12/2025, Hội Bảo vệ Thiên nhiên và Môi trường Việt Nam ban hành quyết định công nhận quần thể 12 cây chè Shan tuyết tại Đồng Phúc là Cây Di sản Việt Nam. Sự công nhận này tạo thêm cơ sở để địa phương nhìn cây chè không chỉ như một loại nông sản mà còn như một phần giá trị tự nhiên và văn hóa của vùng núi.

Tại thôn Bằng Phúc 3, anh Triệu Ích Bảo sở hữu hơn 2ha chè, trong đó khoảng 1ha là chè Shan tuyết cổ thụ có tuổi từ 70 đến trên 100 năm. Anh cho biết, “từ năm 1996, khi bố mẹ tôi từ Cao Bằng chuyển về đây định cư thì những cây chè Shan cổ thụ này đã đứng sừng sững rồi. Ban đầu, gia đình chỉ hái lá nấu nước uống, sau mới biết sao chè đem bán. Trước đây chúng tôi chỉ làm trà xanh truyền thống, còn nay đã chế biến sâu thành hồng trà cao cấp được thị trường rất ưa chuộng. Ngày quần thể chè được công nhận là Cây Di sản Việt Nam, bà con mừng lắm, lượng du khách kéo về tham quan, mua chè ngày một đông, giá trị búp trà nâng lên rõ rệt.”

Ở thôn Bằng Phúc 1, gia đình chị Mùng Thị Huê canh tác khoảng 6.000m² chè từ những năm 2000. Chị chia sẻ, “cây chè ở đây sống hoàn toàn nhờ tự nhiên và sức người. Bà con chỉ xới cỏ, bón phân chuồng hoai mục chứ tuyệt đối không dùng thuốc bảo vệ thực vật hay phân hóa học. Mỗi cân chè tươi hiện bán được từ 25.000 đến 80.000 đồng. Trung bình mỗi tháng, gia đình tôi có thu nhập ổn định từ 5 đến 8 triệu đồng, một khoản tiền không nhỏ giúp trang trải cuộc sống nơi vùng cao này.”

Những gốc chè Shan tuyết cổ thụ tạo nên vùng nguyên liệu đặc sản ở Đồng Phúc, Thái Nguyên. (Ảnh minh họa: TNM)

Không chỉ tạo nguồn thu cho từng hộ, chè Shan tuyết đang trở thành nguồn sống chính của hàng trăm gia đình ở Đồng Phúc. Điều kiện khí hậu vùng cao với biên độ nhiệt ngày đêm lớn cùng cách chăm sóc dựa vào tự nhiên là những yếu tố góp phần tạo nên đặc trưng của búp chè nơi đây.

Tuy nhiên, trước khi có sự liên kết mới, việc sản xuất vẫn chủ yếu nhỏ lẻ và tự phát. Với khoảng 309,2ha chè Shan tuyết cho thu hoạch, sản lượng búp tươi của toàn xã ước trên 400 tấn mỗi năm, nhưng gần 50% sản lượng trước đây do người dân tự chế biến rồi bán tại các chợ dân sinh.

Sự thay đổi bắt đầu rõ hơn khi người dân liên kết với các đơn vị thu mua và chế biến. Ông Hà Văn Kiên, Tổ trưởng Tổ tự quản làng nghề chè Shan tuyết Bằng Phúc, cho biết hơn một năm trở lại đây, bà con đã thành lập Tổ hợp tác, phối hợp với doanh nghiệp trong chăm sóc, thu hái theo quy chuẩn, qua đó giá chè tươi ổn định hơn và người dân yên tâm gắn bó với cây chè.

Theo ông Kiên, Công ty CP Sachstea, Công ty TNHH Phát triển nông nghiệp và chế biến dược liệu Ngọc Thắng cùng các HTX tại địa phương đã góp phần thay đổi cách chế biến chè. Từ nguồn nguyên liệu tại vùng núi, ngoài chè xanh truyền thống, địa phương đã có thêm hồng trà, bạch trà và trà túi lọc, trong đó một số sản phẩm bước đầu tiếp cận những thị trường ở xa và khó tính.

Ngày 5/7/2026, UBND xã Đồng Phúc ký Biên bản ghi nhớ hợp tác với Công ty cổ phần Chè Quân Chu về “Dự án liên kết vùng nguyên liệu và nâng giá trị cây chè đặc sản Shan Tuyết tại xã Đồng Phúc.” Dự án hướng tới xây dựng vùng nguyên liệu hữu cơ được chuẩn hóa từ 300 – 500ha, ứng dụng công nghệ cao, chuyển đổi số và kết hợp phát triển du lịch sinh thái cộng đồng với cây chè di sản.

Ông Triệu Đức Thông, Phó Chủ tịch UBND xã Đồng Phúc, cho biết địa phương đang tập trung bảo tồn vùng chè hiện có, đồng thời kêu gọi nhà đầu tư và doanh nghiệp đưa khoa học công nghệ, kỹ thuật vào sản xuất, quy hoạch đất để hình thành vùng chè hàng hóa lớn. Mục tiêu được đặt ra là nhân rộng diện tích lên từ 300-500ha trong thời gian tới, trong đó có các khu vực tiềm năng như Khuổi Én, Nà Bay và Bản Chang.

Định hướng của Đồng Phúc không dừng ở việc tăng diện tích và sản lượng. “Chúng tôi định hướng phát triển vùng chè Shan tuyết gắn liền với du lịch trải nghiệm, hình thành các tuyến trekking, điểm check-in và đưa sản phẩm lên các sàn thương mại điện tử như Postmart, TikTok Shop, Amazon… Đồng thời, xã rất mong muốn tỉnh có thêm cơ chế hỗ trợ và sớm xây dựng chỉ dẫn địa lý “Chè Shan tuyết Bằng Phúc” giai đoạn 2026–2030. Đây sẽ là bệ phóng quan trọng để nâng cao sức cạnh tranh, khẳng định vị thế của trà di sản Đồng Phúc trên bản đồ trà quốc tế,” ông Triệu Đức Thông chia sẻ.

Từ những gốc chè đã đứng qua nhiều thế hệ, câu chuyện ở Đồng Phúc đang chuyển sang một giai đoạn khác, khi giá trị của cây chè được đặt trong mối liên kết giữa người trồng, doanh nghiệp, chế biến và du lịch. Điều còn lại là cách địa phương giữ được nguồn gen và phương thức canh tác gắn với tự nhiên, đồng thời tổ chức tốt vùng nguyên liệu để giá trị của những cây chè cổ thụ tiếp tục đến với thị trường.

Nguyên Hương (tổng hợp)