Nhiều năm sống bên sông Sét, Lừ, Kim Ngưu và Nhuệ, người dân chứng kiến dòng nước đổi màu, mùi hôi xuất hiện và những sinh hoạt thường ngày bị ảnh hưởng.
- Những chuyến đò chòng chành đưa học sinh qua sông Cầu
- Cưa cây trước nhà, cây đổ ra đường đè chết người đi xe máy
- Sách giáo khoa vẫn thiếu khi năm học đã bắt đầu
Những ngày đầu tháng 9, đứng trên cây cầu nhỏ qua sông Sét, đoạn thuộc phường Tương Mai, thứ dễ nhận thấy nhất là mùi hôi từ dòng nước phía dưới. Mặt sông gần như không còn màu tự nhiên, nước đen đặc và trôi chậm giữa hai bờ bê tông.
Tại một số vị trí, đường ống từ khu dân cư hướng thẳng ra sông, nước thải liên tục chảy xuống tạo thành những vệt màu khác biệt. Khi nắng nóng kéo dài, mực nước xuống thấp và dòng chảy yếu, mùi hôi càng trở nên nồng nặc.
Ông Nguyễn Quang Phong, 67 tuổi, trú phường Tương Mai, đã sống gần dòng sông hàng chục năm. Ông nói rằng mình gần như đã quen với cảnh tượng ấy, nhưng “quen” không có nghĩa người dân có thể chấp nhận.
Theo ông Phong, nước thải sinh hoạt từ khu dân cư, cơ sở sản xuất, kinh doanh chưa được thu gom triệt để là một trong những nguyên nhân khiến nhiều dòng sông ở Hà Nội ô nhiễm dai dẳng.
“Những ngày mưa, dòng sông còn đỡ. Nhưng chỉ cần một thời gian nắng nóng hoặc ít mưa là nước lại đen đặc, mùi rất khó chịu”, ông Phong nói.
Ông cho rằng khi đô thị hóa diễn ra, dân cư ngày càng đông, lượng nước thải đổ xuống tăng lên, những dòng sông từng có dòng chảy tự nhiên dần trở thành những “dòng sông chết”. Theo ông, thành phố cần đầu tư hệ thống thu gom, xử lý nước thải riêng biệt, đồng thời ý thức của người dân cũng phải thay đổi.
Cuối giờ chiều, ông Trịnh Quang Khanh, 72 tuổi, đứng khá lâu bên bờ sông Sét. Hơn 40 năm gắn bó với khu vực này, ông nhớ rõ những thay đổi của dòng nước và những năm tháng con sông còn khác xa hiện tại.
“Ngày trước nước trong lắm. Trẻ con chúng tôi chiều chiều còn xuống tắm. Có người thậm chí múc nước sông về, để lắng rồi sử dụng”, ông Khanh kể.
Theo ký ức của ông, từ khoảng những năm 1990, sông Sét bắt đầu thay đổi nhanh chóng. Khu dân cư mọc lên, nước thải nhiều hơn, rác sinh hoạt xuất hiện dày hơn, còn màu nước trong xanh dần biến mất.
“Chúng tôi chứng kiến dòng sông thay đổi từng ngày. Bây giờ chẳng ai nghĩ tới chuyện xuống sông nữa, đứng gần lâu còn không chịu nổi mùi”, ông Khanh nói.
Ông không mong dòng sông lập tức trở lại như thời thơ ấu. Điều ông chờ đợi đơn giản hơn: nước bớt đen, hết mùi và môi trường sống của những người ở hai bên bờ được cải thiện.
Chiều xuống, khu vui chơi giáp sông Sét bắt đầu có người cao tuổi đến đi bộ, tập thể dục. Bà Nguyễn Thị Dung, 63 tuổi, cùng một số người trong khu dân cư vừa tập vừa trò chuyện, nhưng những buổi tập bên bờ sông thường không kéo dài.
Khi gió từ phía dòng sông thổi vào, mùi hôi trở nên khó chịu. Có hôm mọi người chỉ đi bộ khoảng 15-20 phút rồi rời đi.
“Ngày nào chúng tôi cũng phải quét dọn khu vực này rồi mới tập thể dục. Sông càng ngày càng bẩn, nước đen như than. Có hôm mùi hôi khủng khiếp, không thể đứng lâu”, bà Dung nói.
Với những gia đình sống sát dòng sông, đóng cửa là cách đối phó quen thuộc trong những ngày oi nóng. Những căn nhà chỉ cách sông vài mét phải hạn chế mở cửa sổ bởi gió đưa mùi từ lòng sông vào trong nhà.
Tình trạng tương tự không chỉ xuất hiện ở sông Sét. Nhiều năm qua, sông Lừ, Kim Ngưu, Nhuệ và trước đây là Tô Lịch cũng đối mặt với nước đen, mùi hôi và nước thải xả xuống lòng sông.
Sông Kim Ngưu dài chưa đến 10km, đi qua khu vực đông dân cư và ngày nay chủ yếu đảm nhận chức năng tiêu thoát nước. Dọc hai bên sông có nhiều cửa cống kết nối với hệ thống thoát nước đô thị, khiến những thời điểm dòng chảy yếu trở nên đặc biệt khó chịu.
Sông Lừ dài khoảng 10km, lòng sông rộng khoảng 10-20m, đi qua nhiều khu dân cư đông đúc. Trong nhiều năm, lượng lớn nước thải sinh hoạt đổ xuống khiến sức chịu tải của dòng sông bị vượt quá.
Thành phố đã triển khai tuyến cống bao sông Lừ dài hơn 7,6km để thu gom nước thải dọc hai bên sông và dẫn về Nhà máy xử lý nước thải Yên Xá. Công trình được khởi công cuối năm 2025, nằm trong tổng thể hệ thống xử lý nước thải Yên Xá.
Sông Sét dài hơn 3,6km cũng là một trục thoát nước quan trọng ở phía Nam nội đô. Tại đoạn cuối hướng về Yên Sở, rác từ thượng nguồn theo dòng nước dồn xuống, tập trung tại một số vị trí.
Túi nylon, hộp nhựa, bèo và nhiều loại rác khác có thể ken đặc trên mặt nước khi không được thu gom kịp thời. Ghi nhận của phóng viên Dân trí cho thấy nước tại nhiều đoạn sông mang màu đen kịt.
Ở sông Nhuệ, câu chuyện ô nhiễm còn kéo dài ra ngoài phạm vi nội đô. Dọc hai bên sông, đoạn qua địa bàn các phường Từ Liêm, Đại Mỗ,… nhiều nhà xưởng, kho bãi nằm san sát, có công trình áp sát bờ.
Từ trên cao, mái tôn ken dày cùng những đống túi nilon, bao tải, phế liệu và vật liệu bỏ đi tạo thành một dải kéo dài bên mép nước. Một số nhà xưởng mở cửa hướng ra sông, bên dưới xuất hiện những điểm tập kết rác và dấu vết nước thải.
Ông Nguyễn Thanh An, 61 tuổi, trú phường Nam Từ Liêm, cho biết ô nhiễm sông Nhuệ đã kéo dài nhiều năm và ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống người dân hai bên bờ.
Những ngày ít mưa, nhất là khi trời nắng nóng, nước sông thường chuyển màu đen và bốc mùi. Có thời điểm mùi theo gió lan sâu vào khu dân cư khiến nhiều gia đình phải đóng kín cửa dù thời tiết oi bức.
“Người dân sống ở đây mong nhất là dòng sông sớm được làm sạch, không còn cảnh nước đen và mùi hôi như hiện nay”, ông An bày tỏ.
Theo ông An, ô nhiễm không chỉ ảnh hưởng mỹ quan mà còn khiến người dân lo ngại về môi trường sống, nhất là những gia đình có người già và trẻ nhỏ.
Người dân mong thành phố có giải pháp đồng bộ để thu gom, xử lý nước thải, nạo vét bùn và khơi thông dòng chảy. Với sông Nhuệ, vấn đề còn liên quan đến nguồn nước phục vụ sản xuất nông nghiệp ở khu vực hạ lưu.
Tháng 7 vừa qua, Hà Nội phê duyệt chủ trương đầu tư dự án tu bổ hệ thống đê điều, nạo vét và xử lý ô nhiễm môi trường sông Nhuệ theo phương thức PPP. Sơ bộ tổng mức đầu tư khoảng 75.115 tỷ đồng, dự kiến thực hiện trong giai đoạn 2026-2029.
Nước thải sinh hoạt chứa nhiều chất hữu cơ, dầu mỡ, chất tẩy rửa, nitơ, phốt pho và vi sinh vật. Khi lượng chất hữu cơ quá lớn đi vào nguồn nước, quá trình phân hủy làm tiêu hao oxy hòa tan, ảnh hưởng môi trường sống của thủy sinh.
Tháng 7/2025, UBND TP Hà Nội phê duyệt Đề án phục hồi chất lượng môi trường và phát triển hệ thống 4 sông nội đô Tô Lịch, Kim Ngưu, Lừ, Sét, với 32 chương trình, dự án thực hiện trong giai đoạn 2025-2030.
Các giải pháp gồm xử lý nước thải, kiểm soát nguồn ô nhiễm, bổ cập nước, cải tạo dòng chảy, cảnh quan hai bên bờ và nâng cao ý thức cộng đồng. Bài toán vì thế không chỉ nằm ở việc làm sạch mặt nước mà còn ở những nguồn xả phía sau các miệng cống.
Rác sinh hoạt cũng tạo thêm áp lực cho các dòng sông. Tháng 8, cơ quan môi trường Hà Nội tiếp tục cảnh báo tình trạng rác sinh hoạt, phế thải xây dựng xuất hiện tại nhiều sông, hồ, kênh mương, vừa làm tăng ô nhiễm vừa ảnh hưởng khả năng tiêu thoát nước.
Cuối buổi chiều bên sông Sét, mặt trời xuống thấp sau những dãy nhà. Nước dưới lòng sông gần như đứng yên, một chiếc túi nylon từ phía thượng nguồn trôi chậm rồi mắc lại giữa đám rác ven bờ.
Nhóm người cao tuổi trên khoảng sân cạnh sông lần lượt ra về. Ông Trịnh Quang Khanh vẫn nhớ dòng nước trong xanh của hàng chục năm trước nhưng không nghĩ ngày ấy có thể dễ dàng trở lại.
“Tôi chỉ mong dòng sông sớm được cải tạo. Không cần được như ngày xưa ngay, chỉ cần nước đỡ ô nhiễm, không còn mùi hôi để người dân sống bên sông có thể mở cửa nhà bình thường cũng đã đáng mừng rồi”, ông Khanh nói.
Sau hàng chục năm đô thị hóa, những dòng sông này muốn hồi sinh sẽ cần nhiều hơn những đợt làm sạch mặt nước. Điều người dân chờ đợi là các miệng cống không còn xả nước thải trực tiếp, còn dòng sông không chỉ trong hơn sau một trận mưa rồi lại chuyển đen khi trời nắng.
Nguyên Hương (tổng hợp)
