Tại mỗi phiên tòa, phía sau những tội danh và mức án còn có những gia đình chờ đợi, những giọt nước mắt và câu chuyện đời mà hồ sơ vụ án không thể ghi hết.
- Cựu Bộ trưởng Nguyễn Thị Kim Tiến đã nộp đủ 108,5 tỷ đồng
- Mỹ – Trung thống nhất kéo dài thỏa thuận thương mại
- Một lần lạc lối, 16 năm trả giá
Từ hàng ghế dành cho báo chí, phóng viên pháp đình theo dõi từng lời khai, tranh luận và phán quyết của HĐXX. Nhưng khi phiên tòa kết thúc, những điều ở lại đôi khi không chỉ là con số về mức án mà còn là ánh mắt của người thân, một lời nói sau cùng hay hình ảnh gia đình đứng nhìn chiếc xe chở phạm nhân rời khỏi sân tòa.
Tại TAND tỉnh Nghệ An, Lê Duy Hưng, sinh năm 2008, đứng trước bục khai báo trong bộ quần áo phạm nhân rộng so với vóc dáng của một chàng trai chưa đầy đôi mươi. Phía dưới, bố Hưng lặng lẽ ngồi theo dõi.
Đây không phải lần đầu người đàn ông có khuôn mặt sạm nắng ấy đến tòa cùng con. Hưng từng bị phạt 15 tháng tù về hành vi gây rối trật tự công cộng và còn liên quan đến một vụ án khác đang chờ xét xử.
Phiên tòa phúc thẩm hôm đó xét xử Hưng và Hoàng Nghĩa Xuân, sinh năm 2007, cùng trú xã Nghĩa Hưng, Nghệ An, về tội “Gây rối trật tự công cộng”. Xuân được tại ngoại, còn Hưng bị tạm giam.
Theo hồ sơ, Xuân và Hưng là thành viên nhóm Facebook có tên “6789”. Từ mâu thuẫn với một nhóm thanh niên ở địa phương khác, Xuân nhắn tin rủ bạn bè đi “trả thù”.
Tối hôm đó, 16 thanh niên tập trung, chuẩn bị vỏ chai bia, một số người mang theo kiếm bằng kim loại rồi điều khiển xe máy đi tìm đối phương. Trên các tuyến Quốc lộ 48A, 48C, nhóm này chạy xe với tốc độ cao, dàn thành nhiều hàng ngang, lạng lách, đánh võng, nẹt pô, bóp còi, la hét và lấn làn trên quãng đường khoảng 18km.
Khi gặp lực lượng Cảnh sát giao thông ra hiệu lệnh kiểm tra, nhóm thanh niên không chấp hành mà tìm cách bỏ chạy.
Những hành vi ấy sau đó được đưa vào hồ sơ vụ án. Tòa án cấp sơ thẩm tuyên phạt Xuân 21 tháng tù, Hưng 15 tháng tù. Hai bị cáo kháng cáo, xin giảm nhẹ hình phạt và xin được hưởng án treo.
Trước HĐXX phúc thẩm, Hưng nói đã nhận thức được sai lầm và mong được giảm án để có cơ hội sửa chữa. Nhưng khi chủ tọa hỏi vì sao trong thời gian được tại ngoại vẫn tiếp tục tham gia một vụ gây rối khác, Hưng cúi đầu và cho biết mình đi chơi cùng bạn bè nên lại bị cuốn vào những cuộc tụ tập.
Phía dưới, bố Hưng ngồi nghe từng lời con nói.
Khi chủ tọa hỏi về việc quản lý, giáo dục bị cáo, người cha được mời lên bục khai báo. Hai bàn tay chai sần của người thợ xây xoắn chặt vào nhau khi ông trả lời những câu hỏi liên quan đến con trai.
Ông kể, sau khi nghỉ học, Hưng ở nhà và thi thoảng theo bố đi làm thợ xây. Những ngày hai cha con cùng đi làm, ông biết con ở đâu, làm gì. Nhưng khi tối đến, Hưng đi chơi với bạn bè, gia đình không còn quản lý được.
“Ban ngày khi đi làm cùng, tôi trông chừng được nó. Nhưng tối đến khi cháu đi chơi với bạn bè, gia đình lại không quản lý được”, người cha trình bày.
Nhắc đến những lần con phạm pháp, giọng người đàn ông chùng xuống. Ông thừa nhận bản thân chưa làm tròn trách nhiệm của một người cha khi để con nhiều lần vướng vào vòng lao lý.
Nói đến đó, ông không kìm được nước mắt.
Trong hồ sơ vụ án có hành vi phạm tội, nhân thân, những lần vi phạm và mức hình phạt được đề nghị, nhưng không có dòng nào ghi lại đôi bàn tay chai sần của người cha khi đứng trước bục khai báo. Cũng không có trang giấy nào mô tả đầy đủ sự bất lực của một người nhiều lần đến tòa với tư cách người giám hộ của con.
Trước sự nghẹn ngào ấy, chủ tọa dành thời gian phân tích trách nhiệm của gia đình trong việc quản lý, giáo dục con cái. Ở lứa tuổi mới lớn, khi nhận thức và tâm lý còn nhiều biến động, sự quan tâm và uốn nắn kịp thời của cha mẹ có ý nghĩa trong việc ngăn những hành vi vi phạm tiếp diễn.
“Đừng để đến khi sự việc vượt ngoài tầm kiểm soát mới hối tiếc, bởi khi đó hậu quả có thể không còn cơ hội để sửa chữa”, vị Thẩm phán nhắn nhủ.
Người cha lặng lẽ nghe rồi hứa sẽ quản lý, giáo dục con tốt hơn. Ông cũng mong HĐXX xem xét giảm nhẹ hình phạt để Hưng có cơ hội sửa sai. Nhưng sự day dứt của gia đình không thể thay đổi trách nhiệm pháp lý của bị cáo.
Sau khi xem xét vụ án, HĐXX phúc thẩm nhận định mức án cấp sơ thẩm tuyên đối với Xuân có phần nghiêm khắc nên chấp nhận một phần kháng cáo, giảm hình phạt từ 21 tháng xuống còn 16 tháng tù. Đối với Hưng, HĐXX xác định mức án 15 tháng tù là phù hợp, bị cáo không có thêm tình tiết giảm nhẹ mới nên bác kháng cáo và giữ nguyên hình phạt.
Phiên tòa kết thúc.
Hưng được lực lượng chức năng dẫn ra chiếc xe chở phạm nhân đậu trong sân tòa. Người cha lập tức bước theo phía sau, ánh mắt không rời khỏi con. Đến gần xe, Hưng quay lại nhìn bố mẹ rồi bật khóc. Người mẹ đứng phía sau cũng gạt nước mắt, dặn con chấp hành tốt và cố gắng cải tạo để sớm trở về.
Cánh cửa xe đóng lại. Người cha bước theo thêm vài bước rồi dừng lại, đứng nhìn cho đến khi chiếc xe khuất sau cánh cổng tòa án.
Những hình ảnh ấy không phải căn cứ để HĐXX quyết định hình phạt. Chúng cũng không nằm trong cáo trạng hay bản án. Nhưng đó là phần hậu quả hiện hữu bên ngoài phòng xử, nơi một mức án không chỉ tác động đến người phạm tội mà còn kéo theo những tháng ngày chờ đợi của gia đình.
Đó cũng là những điều người phóng viên pháp đình có thể nhìn thấy rõ hơn khi trực tiếp có mặt tại phiên tòa.
Đi qua nhiều phiên xử, người viết pháp đình không ít lần chứng kiến những câu chuyện như vậy. Mỗi vụ án có tính chất và hoàn cảnh khác nhau, nhưng phía sau nhiều bản án vẫn là những gia đình phải đối diện với sự thay đổi kéo dài hơn thời gian diễn ra một phiên xử.
Có người mẹ già đến từ sớm, ngồi ở cuối phòng xử và chờ con được dẫn vào. Suốt phiên tòa, ánh mắt bà hướng về phía bị cáo, đến khi con được dẫn đi mới vội bước theo để nhìn thêm một lần.
Có người vợ ôm con nhỏ ngồi chờ chồng. Điều họ mong đợi đôi khi chỉ là trước khi chiếc xe chở phạm nhân rời đi, hai cha con kịp nhìn thấy nhau.
Trong những vụ án ma túy đặc biệt nghiêm trọng, khi HĐXX tuyên mức án cao nhất, tiếng khóc có thể vang lên từ phía cuối phòng xử. Trong các vụ án mạng, một bên là gia đình bị hại mang theo nỗi đau mất người thân, bên kia là cha mẹ, vợ con của bị cáo đối diện với những năm tháng dài chờ đợi.
Có bị cáo giữ vẻ bình tĩnh trong suốt quá trình xét hỏi nhưng đến lời nói sau cùng lại bật khóc, xin lỗi cha mẹ hoặc vợ con. Khi đó, hành vi phạm tội đã xảy ra và hậu quả không phải lúc nào cũng có thể khắc phục.
Những gì diễn ra trong phòng xử giúp người phóng viên nhìn thấy phía sau một vụ án không chỉ có người phạm tội. Một phút nóng giận có thể khiến một gia đình mất người thân; một lần tham lam có thể đổi lấy nhiều năm tự do; một cuộc vui bồng bột có thể kết thúc bằng bản án và những tháng ngày cha mẹ chờ con trở về.
Tuy nhiên, nước mắt nơi pháp đình không thể làm thay đổi bản chất của hành vi phạm tội.
Người viết có thể chạnh lòng trước một người mẹ khóc vì con hoặc day dứt trước dáng người cha đứng nhìn chiếc xe chở phạm nhân rời đi, nhưng phía sau mỗi vụ án còn có người bị hại, quyền lợi của những người liên quan và sự bình yên của cộng đồng cần được bảo vệ.
Vì vậy, viết về pháp đình đòi hỏi sự tỉnh táo và thận trọng. Cảm thông với một con người không đồng nghĩa với việc làm nhẹ hành vi phạm tội, cũng như phản ánh sự nghiêm minh của pháp luật không có nghĩa trang viết phải trở nên khô cứng.
Giữa những điều khoản, chứng cứ và mức án, người phóng viên phải lựa chọn những chi tiết giúp bạn đọc hiểu được câu chuyện phía sau vụ án. Với phiên tòa của Hưng, đó không chỉ là 15 tháng tù mà còn là câu chuyện về một chàng trai chưa đầy đôi mươi nhiều lần vi phạm và một gia đình gặp khó khăn trong việc quản lý con.
Từ một vụ gây rối của nhóm thanh niên trẻ, điều cần được nhìn thấy không chỉ là số tháng tù mà còn là hậu quả của tâm lý đám đông, sự bồng bột và những cuộc tụ tập vượt khỏi giới hạn.
Từ một vụ án ma túy, phía sau khối lượng tang vật và mức hình phạt có thể là những gia đình bị ảnh hưởng. Còn sau một vụ án mạng bắt nguồn từ mâu thuẫn nhỏ có thể là hậu quả kéo dài từ một phút mất kiểm soát.
Những điều ấy không làm thay đổi phán quyết của tòa. Nhưng chúng cho thấy một bản án không kết thúc toàn bộ câu chuyện.
Sau khi phiên tòa khép lại, công việc của phóng viên pháp đình vẫn tiếp tục. Cuốn sổ tác nghiệp được mở lại, từng cái tên, con số, hành vi, tội danh và mức án được kiểm tra trước khi bài viết được chuyển về tòa soạn.
Có phiên xử kéo dài đến cuối ngày, nhưng thông tin vẫn phải được hoàn thiện để kịp đến với bạn đọc. Có vụ án hàng chục bị cáo, nhiều hành vi và hàng loạt con số cần rà soát. Với báo chí, tính thời sự quan trọng, nhưng trong mảng pháp đình, nhanh phải đi cùng chính xác.
Một con số sai có thể làm thay đổi mức độ của vụ án. Một cách dùng từ thiếu chuẩn xác có thể khiến bản chất hành vi bị hiểu khác. Một tiêu đề chạy theo sự giật gân cũng có thể làm tổn thương thêm những người đang chịu hậu quả từ vụ án.
Bởi vậy, phía sau một bản tin pháp đình vài trăm chữ có thể là nhiều giờ ngồi trong phòng xử, theo dõi từng lời khai, tranh luận và chờ đến khi HĐXX tuyên án.
Với những bài viết dài hơn, điều người phóng viên mang về không chỉ là thông tin để kể lại một vụ án. Đó còn là những chi tiết đời sống để từ một bản án có thể nhìn rộng hơn vào trách nhiệm gia đình, lựa chọn của mỗi cá nhân và hậu quả đối với xã hội.
Một phiên tòa xét xử tội phạm ma túy không chỉ có tang vật và mức hình phạt. Một vụ án mạng không chỉ có hành vi và bản án. Một phiên xử những thanh niên gây rối cũng không chỉ dừng ở vài tháng hay vài năm tù.
Mỗi câu chuyện đều cần được kể bằng những dữ kiện chính xác và sự cân nhắc trong từng câu chữ. Nỗi đau của người thân không nên trở thành yếu tố để khai thác sự chú ý, mà cần được đặt đúng vị trí trong toàn bộ câu chuyện về hành vi, hậu quả và trách nhiệm.
Có những phiên tòa qua đi, người phóng viên có thể không còn nhớ chính xác từng con số trong hồ sơ, nhưng một ánh mắt, một lời nói hoặc một hình ảnh vẫn ở lại lâu hơn.
Đó có thể là người mẹ đứng chờ ngoài cổng tòa, một đứa trẻ ngơ ngác nhìn cha bị dẫn giải hoặc một bị cáo quay xuống xin lỗi gia đình trước khi nghe tuyên án.
Phiên tòa khép lại, cuốn sổ tác nghiệp được gấp lại, nhưng câu chuyện chưa dừng ở cánh cửa phòng xử. Từ những dòng ghi chép, những phận người và bài học phía sau mỗi bản án tiếp tục được chuyển tải trên trang báo để sự nghiêm minh của pháp luật không chỉ hiện diện trong phán quyết mà còn trở thành lời cảnh tỉnh trước mỗi lựa chọn.
Ngày mai, một phiên tòa khác lại mở. Người phóng viên pháp đình lại mang theo cuốn sổ, máy ảnh và ngồi vào hàng ghế quen thuộc.
Trước mặt họ sẽ lại là những tập hồ sơ, những lời khai, những tranh luận và những phán quyết mới. Sau mỗi phiên xử, thứ được mang về đôi khi không chỉ là một bản tin, mà còn là một ánh mắt, một giọt nước mắt hoặc một câu chuyện khiến người viết phải suy nghĩ rất lâu trước khi đặt bút.
Từ phòng xử đến trang báo vì thế không chỉ là hành trình ghi lại một bản án. Đó còn là hành trình chuyển tải những câu chuyện về con người, trách nhiệm và hậu quả, để mỗi trang viết pháp đình góp thêm một lời cảnh tỉnh về những lựa chọn của mỗi người và giá trị của sự thượng tôn pháp luật.
Thiên An (tổng hợp)
