Hà Nội – Bộ Nội vụ đề xuất sửa đổi một số quy định về hưu trí và bảo hiểm xã hội, hướng tới tạo thuận lợi cho người thụ hưởng và tăng trách nhiệm của các bên khi giải quyết chế độ.
- Vi phạm đất đai quanh hồ Ba Bể và yêu cầu xử lý dứt điểm
- Biến tướng dạy thêm học thêm
- AI đặt ra yêu cầu mới với cách đánh giá học sinh
Dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Bảo hiểm xã hội đang được Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội thẩm tra. Những nội dung đáng chú ý gồm bỏ thời hạn ủy quyền nhận lương hưu 12 tháng, bảo đảm mức lương hưu tối thiểu đối với một nhóm người lao động và bồi thường khi chậm giải quyết hồ sơ gây thiệt hại.
Dự thảo cũng đề xuất cho phép người lao động trực tiếp tham gia bảo hiểm hưu trí bổ sung và chuyển sang cấp sổ bảo hiểm xã hội bằng bản điện tử, trừ trường hợp người tham gia yêu cầu bản giấy. Tuy nhiên, một số nội dung vẫn còn ý kiến khác nhau trong quá trình thẩm tra.
Nhiều người cao tuổi đang hưởng lương hưu gặp khó khăn khi trực tiếp làm thủ tục do tuổi tác, sức khỏe hoặc khoảng cách địa lý. Theo số liệu được nêu trong tờ trình, cả nước có hơn 22,6 triệu người tham gia bảo hiểm xã hội và 3,4 triệu người hưởng lương hưu, trợ cấp.
Luật hiện hành cho phép người hưởng ủy quyền bằng văn bản để người khác thực hiện các thủ tục liên quan đến bảo hiểm xã hội. Tuy nhiên, văn bản ủy quyền chỉ có hiệu lực tối đa 12 tháng kể từ ngày xác lập và phải được chứng thực theo quy định.
Dự thảo đề xuất thực hiện việc ủy quyền theo pháp luật dân sự, không quy định cứng thời hạn 12 tháng như hiện nay. Cơ quan bảo hiểm xã hội sẽ phối hợp xác minh điều kiện thụ hưởng thông qua việc kết nối, chia sẻ dữ liệu với cơ sở dữ liệu quốc gia và cơ sở dữ liệu chuyên ngành, trong đó có dữ liệu dân cư, hộ tịch.
Một thay đổi khác liên quan đến hình thức chi trả lương hưu và trợ cấp bảo hiểm xã hội. Thay vì giới hạn tài khoản tại ngân hàng thương mại hoặc chi nhánh ngân hàng nước ngoài hoạt động ở Việt Nam, dự thảo sử dụng cách diễn đạt “thông qua tài khoản người thụ hưởng” và giao Chính phủ quy định chi tiết. Đề xuất này hướng tới sự linh hoạt hơn cho người hưởng ở nước ngoài và người nước ngoài đã về nước.
Đối với mức lương hưu, luật hiện hành đã giảm thời gian đóng bảo hiểm xã hội tối thiểu từ 20 năm xuống 15 năm để người lao động đủ điều kiện về tuổi có thể hưởng lương hưu. Mức hưởng vẫn phụ thuộc vào thời gian tham gia và tiền lương làm căn cứ đóng bảo hiểm xã hội.
Dự thảo bổ sung quy định chuyển tiếp: người tham gia bảo hiểm xã hội trước ngày luật sửa đổi có hiệu lực, đã đóng bảo hiểm xã hội bắt buộc từ đủ 20 năm trở lên, sẽ được hưởng mức lương hưu hằng tháng thấp nhất bằng mức tham chiếu tại thời điểm giải quyết chế độ. Chính sách dự kiến áp dụng cho nhiều nhóm, gồm người lao động làm việc theo hợp đồng, cán bộ, công chức, viên chức, lực lượng vũ trang và một số chức danh quản lý doanh nghiệp, hợp tác xã theo quy định.
Với những người đã dành nhiều năm đóng bảo hiểm xã hội, mức sàn này có thể tạo thêm căn cứ bảo đảm thu nhập khi nghỉ hưu. Tuy nhiên, quyền lợi cụ thể còn phụ thuộc vào quy định được thông qua và điều kiện áp dụng đối với từng nhóm đối tượng.
Ở lĩnh vực hưu trí bổ sung, Luật Bảo hiểm xã hội năm 2024 xác định đây là loại hình tự nguyện theo nguyên tắc thị trường, nhằm bổ sung cho chế độ hưu trí bắt buộc. Nguồn quỹ được hình thành từ đóng góp của người lao động và người sử dụng lao động hoặc từ phía người sử dụng lao động.
Theo ban soạn thảo, quy định hiện hành chưa cho phép người lao động trực tiếp tham gia loại hình này. Vì vậy, người đang đóng có thể không tiếp tục đóng được khi nghỉ việc hoặc khi nơi làm việc không tham gia chương trình.
Dự thảo đề xuất cho phép người lao động tự nguyện đóng trực tiếp mà không bắt buộc phải thông qua người sử dụng lao động. Dù vậy, Ủy ban Văn hóa và Xã hội đề nghị giữ nguyên quy định hiện hành do thông tin và đánh giá tác động chưa đầy đủ. Cơ quan thẩm tra lưu ý nguy cơ lợi dụng chính sách để huy động vốn đầu tư từ người lao động, trốn tránh nghĩa vụ thuế hoặc làm thiếu minh bạch việc kê khai tài sản, thu nhập cá nhân.
Thống kê toàn hệ thống cho thấy có hơn 28.500 người tham gia bảo hiểm hưu trí bổ sung, với tổng giá trị tài sản gần 2.300 tỷ đồng. Trong cơ cấu tài sản, trái phiếu Chính phủ chiếm gần 50%, tiền và tương đương tiền chiếm 8%, chứng chỉ quỹ đầu tư chứng khoán chiếm hơn 15%, còn khoản phải thu từ lãi và cổ tức chiếm 26,6%.
Một nội dung khác là thay đổi hình thức cấp sổ bảo hiểm xã hội. Quy định hiện hành hướng tới cấp sổ điện tử chậm nhất từ ngày 1/1/2026, sử dụng dữ liệu từ Cơ sở dữ liệu quốc gia về bảo hiểm theo mã số bảo hiểm xã hội duy nhất. Người tham gia có thể truy cập sổ qua VssID, VNeID mức 2 hoặc email để thực hiện các thủ tục liên quan.
Dự thảo tiếp tục theo hướng công nhận sổ điện tử là hình thức cấp chính, chỉ cấp sổ giấy khi người tham gia yêu cầu. Cách làm này nhằm giảm chi phí cấp phát, in ấn và hạn chế việc yêu cầu người lao động cung cấp giấy tờ đã có giá trị pháp lý dưới dạng điện tử.
Trách nhiệm giải quyết chế độ cũng được đề xuất quy định cụ thể hơn. Người sử dụng lao động phải nộp hồ sơ đề nghị hưởng bảo hiểm xã hội đúng thời hạn; nếu nộp muộn, phải giải trình bằng văn bản gửi cơ quan bảo hiểm xã hội. Trường hợp chậm nộp gây thiệt hại đến quyền và lợi ích hợp pháp của người thụ hưởng, đơn vị phải bồi thường theo quy định, trừ trường hợp lỗi thuộc về người thụ hưởng.
Tương tự, cơ quan bảo hiểm xã hội có trách nhiệm tiếp nhận hồ sơ, giải quyết chế độ và chi trả đầy đủ, đúng hạn các khoản lương hưu, trợ cấp bảo hiểm xã hội, bảo hiểm thất nghiệp. Nếu giải quyết chậm làm thiệt hại quyền lợi hợp pháp của người hưởng, cơ quan này cũng phải bồi thường theo đề xuất, ngoại trừ trường hợp lỗi của người thụ hưởng.
Theo thống kê của Bảo hiểm xã hội Việt Nam, cả nước có hơn 20 triệu người tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc và gần 2,6 triệu người tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện. Với số lượng người tham gia lớn, việc hoàn thiện quy định cần đi cùng cơ chế thực thi rõ ràng, bảo đảm người dân có thể tiếp cận quyền lợi đúng thời hạn.
Các nội dung trên vẫn đang trong quá trình xây dựng và thẩm tra dự luật. Hiệu quả của những thay đổi sẽ phụ thuộc vào quy định cuối cùng, cách tổ chức thực hiện và khả năng xác định trách nhiệm khi quyền lợi của người thụ hưởng bị ảnh hưởng.
Hoàng Lan (tổng hợp)
