Pù Luông, Thanh Hóa – Nghề dệt thổ cẩm truyền thống ở bản Lặn không chỉ lưu giữ những giá trị văn hóa của cộng đồng người Thái mà còn tạo thêm sinh kế, mở hướng kết nối với du lịch cộng đồng.
- Cầu Bến Oánh mới được đầu tư hơn 2.082 tỷ đồng
- Bộ Y tế yêu cầu làm rõ ca tử vong tại cơ sở làm đẹp
- Cụ ông 92 tuổi chia vàng, tiền cho gần 50 con cháu
Nằm trong vùng lõi Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Luông, bản Lặn, xã Pù Luông, tỉnh Thanh Hóa vẫn lưu giữ không gian văn hóa đặc trưng của người Thái cùng nghề dệt thổ cẩm được trao truyền qua nhiều thế hệ. Trong bối cảnh du lịch cộng đồng ngày càng phát triển, những khung cửi truyền thống đang trở thành nơi kết nối ký ức bản làng với sinh kế và cơ hội đưa sản phẩm địa phương vươn xa.
Theo sử sách, nghề dệt thổ cẩm ở bản Lặn xuất hiện từ khoảng giữa thế kỷ XVIII, gắn với quá trình khai hoang, lập bản của người dân nơi đây. Từ vùng đất phù sa màu mỡ, người dân trồng bông, trồng dâu, nuôi tằm rồi tạo ra những tấm vải phục vụ đời sống, để nghề dệt dần trở thành một phần quan trọng trong sinh hoạt văn hóa cộng đồng.
Hơn hai thế kỷ trôi qua, nghề truyền thống này vẫn được duy trì trong nhiều gia đình. Năm 2021, bản Lặn được Ủy ban nhân dân tỉnh Thanh Hóa công nhận là làng nghề truyền thống, tạo thêm dấu mốc trong quá trình gìn giữ và phát huy nghề dệt cổ truyền.
Để làm nên một tấm thổ cẩm, người thợ không chỉ cần đôi tay khéo léo mà còn phải có nhiều kinh nghiệm được tích lũy qua thời gian. Từ trồng bông, bật bông, cán bông, kéo sợi, xe chỉ đến nhuộm màu bằng các nguyên liệu tự nhiên như chàm, củ nâu, tô mộc, hoàng đằng, hạt điều, mỗi công đoạn đều đòi hỏi sự am hiểu và kỹ năng riêng.
Trong đó, tạo hoa văn là một trong những công đoạn phức tạp nhất. Từ sợi ngang, sợi dọc, những người phụ nữ Thái tạo nên các hình quả trám, hoa tám cánh, chim muông, cỏ cây, núi rừng; những họa tiết này không chỉ làm đẹp cho sản phẩm mà còn chứa đựng những giá trị văn hóa, thể hiện ước vọng về hạnh phúc, đủ đầy, sum vầy và sự hòa hợp với thiên nhiên.
Ở nhiều gia đình, khung cửi cũng là nơi truyền nghề giữa các thế hệ. Những bé gái lớn lên bên khung dệt của bà, của mẹ, từng bước học cách mắc sợi, đưa thoi, tạo hoa văn rồi tiếp nối nghề truyền thống, qua đó duy trì mạch văn hóa của cộng đồng qua nhiều thế hệ.
Tại thôn Lặn Ngoài, gia đình nghệ nhân Hà Thị Nhân vẫn duy trì tiếng thoi dệt trong căn nhà sàn. Người con dâu là chị Vi Thị Luyến tiếp tục nối nghề và tìm cách quảng bá sản phẩm thổ cẩm của dân tộc mình bằng việc đưa hình ảnh các sản phẩm dệt tay lên Facebook, TikTok.
Nhờ những cách làm mới, sản phẩm dệt thổ cẩm của bản Lặn không chỉ được bán tại chợ Phố Đoàn mà còn đến với khách hàng ở nhiều tỉnh, thành trong nước và cả nước ngoài. Việc sử dụng các kênh trực tuyến giúp những sản phẩm vốn gắn với không gian bản làng tiếp cận thêm nhiều người tiêu dùng.
Chị Hà Thị Lý, người thôn Lặn Trong, hiện sống tại thôn Lặn Ngoài, cũng gắn bó với khung cửi từ khi còn nhỏ. Theo chị, trước đây, những bé gái người Thái khoảng 13-14 tuổi đã bắt đầu học mẹ các công đoạn từ bật bông, kéo sợi đến dệt hoa văn; trước khi về nhà chồng, các cô gái còn phải tự dệt trang phục cho mình.
Chiếc khăn đội đầu hay bộ váy áo mặc trong ngày trọng đại vì thế không chỉ là trang phục mà còn thể hiện sự khéo léo, chăm chỉ và nền nếp của người phụ nữ. Tuy nhiên, sự thay đổi của đời sống hiện đại khiến nhiều người trẻ rời bản đi lập nghiệp, làm cho nghề dệt không còn giữ được nhịp phát triển như trước.
Trong số những người lựa chọn ở lại với nghề, chị Lý kết hợp dệt thổ cẩm với làm du lịch cộng đồng. Chị không chỉ duy trì kỹ thuật thủ công và tinh thần thẩm mỹ của người Thái mà còn điều chỉnh hoa văn, màu sắc, kích thước sản phẩm để phù hợp hơn với nhu cầu của du khách.
Cùng với trang phục, khăn quàng, vỏ gối và chăn truyền thống, phụ nữ trong bản còn phát triển thêm túi xách, ví, khăn trải bàn, đồ trang trí nội thất và các sản phẩm lưu niệm. Một số sản phẩm thổ cẩm đã được công nhận OCOP, qua đó mở thêm cơ hội đưa hàng hóa vào những kênh phân phối chuyên nghiệp hơn.
Theo chính quyền xã Pù Luông, nghề dệt hiện mang lại thu nhập bình quân khoảng 55 triệu đồng/người/năm. Con số này cho thấy nghề truyền thống không chỉ có giá trị về mặt văn hóa mà còn đang góp phần cải thiện đời sống vật chất, tinh thần của người dân.
Sự phát triển của du lịch cộng đồng tại Pù Luông những năm gần đây tiếp tục tạo thêm cơ hội cho nghề dệt bản Lặn. Du khách đến đây có thể tìm hiểu quy trình làm thổ cẩm, xem cách nhuộm màu, tạo hoa văn, đồng thời trực tiếp thử đưa thoi, xe sợi, bật bông dưới sự hướng dẫn của các nghệ nhân.
Để thích ứng với lượng khách ngày càng tăng, nhiều hộ dân chủ động chỉnh trang cảnh quan, đường đi, nhà cửa, xây dựng khu vực trưng bày sản phẩm và bố trí không gian trải nghiệm bên khung cửi. Những thay đổi này giúp nghề dệt có thêm không gian phát triển, đồng thời biến một hoạt động sản xuất truyền thống thành trải nghiệm văn hóa đối với du khách.
Dù vậy, việc duy trì nghề vẫn đối mặt không ít khó khăn. Nguồn nguyên liệu tự nhiên như bông, dâu tằm ngày càng khan hiếm do hiệu quả sản xuất không còn bằng một số cây trồng khác, trong khi mỗi sản phẩm thổ cẩm cần nhiều thời gian và công sức nhưng giá bán chưa tương xứng với kỹ năng của người thợ.
Một vấn đề khác là sự kế tục giữa các thế hệ. Những người trẻ còn tâm huyết với nghề chưa nhiều, trong khi lực lượng gắn bó với khung cửi chủ yếu là những người lớn tuổi. Nếu không có thêm người kế nghiệp, nghề dệt truyền thống ở bản Lặn có nguy cơ ngày càng thưa vắng.
Giữ nghề vì thế không chỉ là duy trì một phương thức sản xuất mà còn là giữ lại ký ức, tri thức và những giá trị văn hóa được cộng đồng người Thái trao truyền qua nhiều thế hệ. Khi nghề dệt được kết nối với du lịch, quảng bá trên nền tảng số và phát triển thành sản phẩm OCOP, những giá trị ấy có thêm cơ hội tạo sinh kế, nhưng để phát triển lâu dài vẫn cần giải quyết bài toán nguyên liệu, thị trường và lực lượng kế cận.
Thiên An (tổng hợp)
