Rùa Hoàn Kiếm ở hồ Đồng Mô còn cá thể nào khác?

Hà Nội, Viện hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam cho biết cần thêm bằng chứng để xác định liệu hồ Đồng Mô còn một cá thể rùa Hoàn Kiếm sau khi con rùa từng được ghi nhận tại đây chết năm 2023.

Ngày 22/9, Cổng thông tin điện tử Viện hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam đăng thông tin về khả năng còn rùa Hoàn Kiếm tại hồ Đồng Mô. Các chuyên gia cho rằng ADN môi trường có thể là một trong những phương pháp giúp tìm dấu vết loài rùa quý hiếm này mà không cần bắt trực tiếp.

Rùa Hoàn Kiếm, còn gọi là Giải sin-hoi hay rùa Hồ Gươm, có tên khoa học Rafetus swinhoei, thuộc nhóm rùa mai mềm cỡ lớn. Các nghiên cứu về hình thái và di truyền đã xác nhận những cá thể từng được ghi nhận ở Việt Nam và Trung Quốc đều thuộc loài này.

Tại Việt Nam, loài rùa này từng xuất hiện ở Phú Thọ, Hà Nội và Thanh Hóa. Tuy nhiên, theo Sách đỏ Việt Nam (2024), các khảo sát gần đây chưa phát hiện lại loài tại hầu hết những nơi từng ghi nhận, khiến sự chú ý hiện tập trung vào hồ Đồng Mô và hồ Xuân Khanh ở Hà Nội.

Tại hồ Đồng Mô, cá thể từng được phát hiện đã được xác nhận bằng nhiều nguồn bằng chứng, gồm quan sát trực tiếp, hình ảnh và ADN trong mẫu nước. Cá thể này sau đó chết vào tháng 4/2023, nhưng thông tin về khả năng hồ còn một con Giải sin-hoi khác tiếp tục được đặt ra.

GS.TS Nguyễn Quảng Trường, Phó viện trưởng Viện Sinh học thuộc Viện hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam, cho rằng giả thiết này cần được kiểm chứng bằng thêm bằng chứng. Một hướng có thể thực hiện là phân tích ADN môi trường, trong đó các nhà khoa học lấy mẫu nước tại những khu vực nghi có rùa để tìm dấu vết ADN.

Phương pháp ADN có ưu điểm là giảm tác động trực tiếp đến động vật, phù hợp với những loài quý hiếm và khó quan sát. Tuy nhiên, cách làm này đòi hỏi chi phí tương đối cao, trong khi không phải mẫu nước nào cũng chứa đủ ADN của rùa để có thể xét nghiệm.

Trong các nghiên cứu về Giải sin-hoi, các nhà khoa học đã kết hợp nhiều phương pháp. Những cách tiếp cận này gồm so sánh đặc điểm hình thái, nghiên cứu mẫu xương sọ, xương mai được lưu giữ tại bảo tàng và phân tích ADN; gần đây, eDNA cũng được áp dụng để xác định sự hiện diện của loài tại một số thủy vực miền Bắc.

Vì thế, việc tiếp tục theo dõi hồ Đồng Mô và thu thập thêm bằng chứng vẫn cần thiết trước khi đưa ra kết luận. Hiện Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội phối hợp Trung tâm Bảo tồn rùa châu Á theo dõi, giám sát khu vực này để ghi nhận thêm thông tin về loài.

Mẫu bộ xương rùa được sử dụng trong nghiên cứu, so sánh đặc điểm hình thái.
(Ảnh minh họa: TNM)

GS.TS Nguyễn Quảng Trường cho biết các cuộc khảo sát Giải sin-hoi tại miền Bắc Việt Nam đã được tiến hành trong nhiều năm, nhưng thông tin về loài vẫn còn rất ít. Nếu xác nhận hồ Đồng Mô còn một cá thể, theo ông, đây sẽ là “tin vui và hy vọng rất lớn” cho công tác bảo tồn loài cực kỳ nguy cấp này.

Một cá thể còn sống có thể bổ sung nguồn gene phục vụ nghiên cứu bảo tồn và nhân giống trong tương lai. Tuy nhiên, việc bảo tồn không chỉ bắt đầu khi tìm thấy rùa mà cần được thực hiện ngay từ việc giữ gìn sinh cảnh, nhất là khu vực kiếm ăn và bãi đẻ.

Nguồn nước cần được bảo vệ khỏi ô nhiễm và rác thải, đặc biệt là rác thải nhựa. Các loài ngoại lai cũng cần được kiểm soát, trong khi người dân địa phương được khuyến nghị hạn chế những tác động bất lợi như đánh bắt cá bằng lưỡi câu, xả rác hoặc thả các loài ngoại lai.

Về lâu dài, rùa tại hồ Đồng Mô và hồ Xuân Khanh cần được bảo vệ tại chỗ thông qua việc thành lập khu bảo tồn loài và sinh cảnh. Việc theo dõi vùng hoạt động, nơi kiếm ăn, bãi đẻ và giảm tác động trực tiếp đến loài cũng được đặt ra như những nhiệm vụ cần tiếp tục thực hiện.

Nếu xác nhận còn rùa, các nhà khoa học cần xác định giới tính và tình trạng sức khỏe của cá thể để có cơ sở tính đến giải pháp nhân giống. Trước khi có những bằng chứng đủ chắc chắn, câu hỏi về việc hồ Đồng Mô còn một cá thể Rafetus swinhoei vẫn cần được tiếp tục kiểm chứng.

Dữ liệu về những lần phát hiện trước đây cho thấy cá thể Rafetus swinhoei được ghi nhận tại hồ Đồng Mô vào năm 2007. Năm 2008, cá thể này được bắt sau sự cố vỡ đập hồ Đồng Mô, tạo điều kiện xác nhận và nghiên cứu; ngày 19/1/2016, cá thể rùa Hoàn Kiếm ở hồ Gươm chết; năm 2017 ghi nhận một cá thể tại hồ Xuân Khanh; ngày 15/4/2019, cá thể cái tại một vườn thú ở Trung Quốc chết; đến ngày 23/4/2023, cá thể đực ở hồ Đồng Mô chết.

Hoàng Lan (tổng hợp)