Lai Châu – Từ những căn nhà dựng lên để đón khách, người Mông ở Lao Chải từng bước phát triển du lịch cộng đồng, tạo sinh kế mới và gìn giữ nếp sống truyền thống.
- Thuốc liên hợp kháng thể giúp bệnh nhân ung thư phổi thoái
- Mất ngủ kéo dài: 5 cây thuốc nam cần dùng đúng cách
- Hồng ngâm vào mùa: Ngon miệng nhưng ăn sai cách dễ gây tắc ruột
Mùa thu năm 2021, Cứ A Lồng quyết định vay mượn để cải tạo nhà làm homestay tại bản Lao Chải, xã Khun Há. Quyết định ấy mở ra hướng làm kinh tế mới cho gia đình ông, trong bối cảnh người dân nơi đây vốn quen với ruộng lúa, rừng thảo quả và nghề thủ công.
Cứ A Ly, con trai ông Lồng, khi ấy 19 tuổi, vừa lập gia đình và có con nhỏ. Căn nhà nằm trên sườn đồi cao nhất bản, ở độ cao khoảng 1.200m dưới chân dãy Hoàng Liên Sơn, có tầm nhìn ra mây núi, cánh đồng và trung tâm Lai Châu cách hơn 20km.
Thời điểm đó, Lao Chải có hơn 40 hộ, toàn bộ nhân khẩu là người Mông. Mỗi năm, người dân canh tác một vụ lúa, trồng thảo quả và nuôi ong. Bản đã được công nhận là điểm du lịch cấp tỉnh từ giai đoạn 2018-2019, nhưng dịch vụ lưu trú và liên kết du lịch vẫn còn mới mẻ.
Gia đình A Ly có hơn 3ha rừng thảo quả, một vụ lúa được mùa thu hơn 40 bao thóc và các công việc thời vụ mang lại thu nhập chưa đầy 4 triệu đồng mỗi tháng. Với gia đình năm người, khoản tiền tích lũy chưa đầy 100 triệu đồng khiến việc đầu tư homestay trở thành quyết định nhiều áp lực.
“Bản mình đi sau, làm sao hút khách về so với những cái tên có thương hiệu như Sa Pa của Lào Cai, hay chính Sin Suối Hồ, Sì Thâu Chải của Lai Châu mình”, A Ly nhớ lại nỗi lo khi bắt đầu.
Ông Lồng vẫn quyết định làm, thiếu vốn thì vay thêm. Trong mùa khô năm 2021, khu homestay được dựng trên phần vườn rau trước nhà. Trước Tết, gia đình hoàn thiện năm phòng ngủ, cho thuê ba phòng và giữ lại hai phòng để sinh hoạt.
Tháng chạp năm ấy, bốn vị khách từ Hải Phòng đến Lao Chải trong chuyến du lịch xuyên Tết. Họ muốn tìm một bản làng còn giữ được lối sống và văn hóa nguyên sơ, thay vì chỉ ghé những điểm đến quen thuộc.
Những vị khách đầu tiên không khiến gia đình hết lo lắng. Dù đã được cán bộ ngành văn hóa tập huấn, chủ nhà vẫn lúng túng vì nước yếu, thiếu chỗ sạc điện thoại và chưa biết tổ chức bữa ăn sao cho phù hợp. A Ly phải nói trước với khách rằng nhà mới dựng, dịch vụ còn thiếu sót và mong được thông cảm.
Bốn vị khách ở lại, đồng thời chia sẻ những điều gia đình cần cải thiện. Sau đó, A Ly xuống Sa Pa học thêm cách hướng dẫn khách, nấu ăn và phục vụ phòng nghỉ.
Từ những ngày lúng túng đến sinh kế của cả bản
Bà Hoàng Thị Hoan, cán bộ Trung tâm dịch vụ tổng hợp xã Khun Há, nhớ lại những hộ đầu tiên được lựa chọn phát triển homestay gồm gia đình ông A Lồng, A Sình, A Sái và Hoa Sửu. Lao Chải có lợi thế về cảnh quan, văn hóa và con người, nhưng kinh phí đầu tư vẫn là trở ngại lớn đối với các hộ dân.
(Ảnh minh họa: TNM)
Chính quyền xã tạo điều kiện, hỗ trợ một phần kinh phí; huyện Tam Đường cũ cũng dành nguồn lực cho Lao Chải và tổ chức đưa người dân đi học hỏi kinh nghiệm tại Sa Pa cùng một số địa phương khác. Người dân được hướng dẫn từ cách trang trí nhà cửa, nấu ăn đến tổ chức dịch vụ.
Bà Hoan nhớ có lần bản đón đoàn khách trải nghiệm văn hóa, đặt sáu mâm cơm. Vì chưa quen phục vụ đoàn đông, người dân gọi về xã để hỏi cách làm, rồi cán bộ xã liên hệ huyện. Cán bộ huyện, xã cùng vào bản hỗ trợ bà con chuẩn bị bữa ăn từ nguồn thực phẩm, rau xanh do người dân tự nuôi trồng.
Việc phục vụ du khách đòi hỏi thêm kiến thức về gia vị, thực đơn và cách tổ chức. Theo bà Hoan, sự chân thành của người dân cũng là yếu tố giúp khách muốn ở lại, nhưng du lịch cần thời gian để từng bước hoàn thiện.
Năm 2023, gia đình A Ly gặp giai đoạn khó khăn khi lượng khách mỗi tuần chưa đến mười người. Tuyến đường lớn đang thi công khiến nhiều du khách dừng chân ở Lào Cai hoặc tiếp tục đến những bản khác, homestay thường xuyên vắng khách.
Tháng 8/2023, A Ly xuống Hà Nội học thêm về nấu ăn và dịch vụ buồng phòng. Anh nhận ra thực đơn cần phong phú hơn để đáp ứng nhu cầu của khách. “Đã có lúc, cả nhà lo không biết duy trì được hay không, năm 2024 bắt đầu ổn hơn”, A Ly chia sẻ.
Thanh niên trong bản cũng hỗ trợ nhau chụp ảnh, quay video giới thiệu homestay và những điểm săn mây đẹp. Khách cũ giới thiệu khách mới, giúp cái tên Lao Chải được biết đến rộng rãi hơn.
Năm 2024, Lao Chải đạt chứng nhận OCOP 3 sao, với mức điểm từ 50 đến 70 theo thông tin bài gốc. Ba tháng trước thời điểm bài viết được thực hiện, bản giành giải thưởng Du lịch Việt Nam năm 2026 ở hạng mục Điểm đến có sản phẩm du lịch nội hàm văn hóa sâu sắc.
Sau sáp nhập, bản có 284 hộ với 1.500 nhân khẩu. Hiện 30 hộ trực tiếp kinh doanh dịch vụ du lịch; các homestay có khả năng phục vụ hơn 400 khách lưu trú mỗi đêm và thường kín phòng vào dịp lễ, Tết. Khoảng 80 hộ khác cung ứng dịch vụ phụ trợ như tắm lá thuốc, bán nông sản, thổ cẩm và đồ lưu niệm do người Mông chế tác.
Lao Chải đón 19.300 lượt khách trong năm 2024. Đến hết tháng 9/2026, lượng khách đạt gần 31.300 lượt, trong đó có 2.200 lượt khách quốc tế. Thu nhập bình quân tăng từ 7,5 triệu đồng mỗi tháng năm 2024 lên khoảng 10 triệu đồng ở thời điểm bài viết được thực hiện.
Lượng khách tăng gấp 3-4 lần giúp gia đình A Ly mở thêm phòng tập thể, nâng công suất lưu trú tối đa lên 20 người. Khi khách quốc tế đến đông hơn để trải nghiệm văn hóa, anh dự định học thêm tiếng Anh và quản lý tài chính. A Ly xem việc làm du lịch là quá trình liên tục học hỏi và cải tiến.
Nhiều thanh niên cùng tuổi anh chọn ở lại bản làm dịch vụ hoặc trồng rừng thay vì đến các khu công nghiệp. Trong khi đó, ông Cứ A Lồng vẫn duy trì việc cấy lúa, trồng thảo quả và làm đàn nhị để chơi, bán làm đồ lưu niệm.
Ông cũng nhắc con học hỏi điều hay nhưng không được quên truyền thống, từ nếp nhà, phong tục, lễ hội đến thêu tay, ném pao và đánh tu lu. Với gia đình, gìn giữ văn hóa vừa giúp du khách hiểu thêm về người Mông, vừa là cách bảo vệ những giá trị vốn có của bản làng.
Đầu tháng 10, một số gia đình ở Lao Chải đi du lịch Hạ Long, những hộ khác lên rừng chăm thảo quả, thăm sâm và lấy mật ong. Các lối đi phần lớn được lát đá cuội do người dân tự mang về ghép; hoa được trồng ven đường, thùng rác bằng gỗ được bố trí trong bản. Mô hình này được xã Khun Há nhân rộng tại các bản khác, còn Lao Chải được chọn thí điểm Khu du lịch cộng đồng không khói thuốc lá trong năm 2026.
Đầu đông, ông Cứ A Lồng ngồi chơi đàn nhị trên sân nhà giữa đoàn khách vừa ghé thăm. Căn nhà trên sườn đồi từng khiến gia đình lo lắng về vốn và khả năng thu hút khách nay trở thành điểm dừng chân được nhiều du khách đánh giá cao, đồng thời mở ra hướng sinh kế mới cho cộng đồng người Mông dưới chân Hoàng Liên Sơn.
Nguyên Hương (tổng hợp)
