Mô hình dưỡng lão bán trú tại Việt Nam mở ra hướng chăm sóc người cao tuổi vừa duy trì cuộc sống gia đình, vừa giúp họ được hỗ trợ sức khỏe và sinh hoạt trong môi trường chuyên nghiệp.
- Hà Nội xác minh vụ nam sinh nhiều lần đánh cô giáo trên bục giảng
- Starlink có hơn 11.000 vệ tinh quanh Trái đất
- Loạt dự án hạ tầng bước vào giai đoạn tăng tốc
Trong bối cảnh dân số già hóa nhanh, nhu cầu chăm sóc dài hạn đang đặt ra nhiều thách thức cho hệ thống y tế, an sinh xã hội và từng gia đình. Định hướng tổ chức các trung tâm chăm sóc ban ngày, nơi người cao tuổi được đón đến vào buổi sáng và trở về nhà vào buổi tối, đang được đưa vào các chính sách nhằm đáp ứng nhu cầu ngày càng lớn này.
Có những gia đình không thiếu tình thương dành cho cha mẹ, nhưng vẫn khó xoay xở khi bệnh tật khiến người thân cần được chăm sóc liên tục. Nhiều năm trước, trong thời gian làm việc tại một bệnh viện ở phía Nam, một người làm nghề y từng chứng kiến vụ án khiến ba thành viên trong cùng một gia đình, gồm người bố, người mẹ và con trai cả, bị sát hại bởi người con trai út.
Bi kịch ấy bắt nguồn từ một chuỗi sự việc đau lòng. Người mẹ bị tai biến mạch máu não, thường xuyên điều trị tại bệnh viện; hai người con trai đều được nhận xét là hiếu thảo và tận tình chăm sóc bà. Một ngày, người con út sơ ý khiến mẹ bị ngã dẫn đến tử vong, sau đó bị bố và anh trai trách mắng, rồi trong cơn giận dữ mất kiểm soát, anh đã sát hại cả hai người.
Không thể chỉ từ một vụ việc để lý giải mọi bi kịch gia đình, nhưng câu chuyện cho thấy những áp lực có thể tích tụ khi một người phải gánh trách nhiệm chăm sóc người thân bệnh nặng trong thời gian dài. Từ việc trở mình, thay tã, cho ăn đến thức đêm và lo chi phí thuốc men, những công việc lặp lại mỗi ngày có thể khiến người chăm sóc suy kiệt cả thể chất lẫn tinh thần.
Trong y học, tình trạng này được gọi là gánh nặng của người chăm sóc. Khi thiếu người hỗ trợ và không có thời gian nghỉ ngơi, người chăm sóc dễ rơi vào trạng thái căng thẳng kéo dài, giảm khả năng kiểm soát cảm xúc và có nguy cơ cư xử không phù hợp với chính người thân mình.
Nhiều người cao tuổi hiểu rằng con cái còn có công việc và gia đình riêng nên không muốn trở thành gánh nặng. Họ động viên nhau tự chăm sóc bản thân khi còn khỏe, thậm chí lựa chọn sống cùng bạn đời và nương tựa vào nhau thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào con cháu.
Tuy nhiên, mong muốn tự lập không phải lúc nào cũng đi đôi với khả năng thực tế. Khi sức khỏe suy giảm, người già vẫn cần được hỗ trợ; tại bệnh viện, không ít trường hợp con cháu không nắm được tiền sử bệnh, diễn biến sức khỏe hay những loại thuốc cha mẹ đang sử dụng vì không sống cùng nhà. Có người được hàng xóm đưa đi cấp cứu, đến ngày hôm sau gia đình mới có mặt.
Những tình huống như vậy có thể xuất hiện nhiều hơn khi Việt Nam bước vào giai đoạn già hóa dân số với tốc độ thuộc nhóm nhanh nhất thế giới. Điều tra dân số giữa kỳ năm 2024 ghi nhận cả nước có 14,2 triệu người từ 60 tuổi trở lên, tương đương khoảng 14% dân số; con số này được dự báo tăng lên gần 18 triệu vào năm 2030 và chiếm khoảng một phần tư dân số vào giữa thế kỷ.
Tuổi thọ trung bình của người Việt đạt 74,7 tuổi trong năm 2024, trong khi số năm sống khỏe mạnh chỉ khoảng 64 năm. Khoảng cách này cho thấy nhiều người có thể trải qua một thời gian dài sống cùng bệnh tật khi tuổi cao; trung bình mỗi người cao tuổi mắc từ ba đến bốn bệnh.
Sự thay đổi về cơ cấu dân số kéo theo sức ép trên nhiều phương diện. Hiện mới khoảng một phần tư người cao tuổi có lương hưu hoặc trợ cấp bảo hiểm xã hội hằng tháng, trong khi hệ thống y tế phải đối mặt với nhu cầu khám chữa bệnh tăng lên, chi phí chăm sóc lớn hơn và tình trạng thiếu nhân lực chuyên môn.
Trong hoàn cảnh ấy, gia đình vẫn là nơi gánh phần lớn trách nhiệm chăm sóc. Một số người chấp nhận nghỉ việc để ở nhà trông cha mẹ, số khác thuê người giúp việc theo giờ hoặc làm toàn thời gian. Những lựa chọn này phản ánh nhu cầu có thật, đồng thời cho thấy việc chăm sóc người cao tuổi cần được tổ chức chuyên nghiệp hơn thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào khả năng xoay xở của từng nhà.
Quan niệm về chữ hiếu cũng đang có những chuyển biến. Việc con cái tự tay thực hiện mọi công việc chăm sóc không còn là thước đo duy nhất; điều quan trọng hơn là cha mẹ được sống an toàn, thoải mái và nhận được sự quan tâm phù hợp với tình trạng sức khỏe.
Dù vậy, mô hình dưỡng lão nội trú vẫn còn nhiều rào cản tại Việt Nam. Không ít người cao tuổi chưa muốn rời khỏi nhà để sống tại cơ sở chăm sóc tập trung, trong khi chi phí có thể vượt quá khả năng của nhiều gia đình. Trên cả nước hiện có khoảng 300 cơ sở chăm sóc người cao tuổi, phục vụ chừng 11.000 người.
Dưỡng lão bán trú vì thế trở thành một hướng đi đáng chú ý. Theo mô hình này, người cao tuổi được đưa đến trung tâm vào buổi sáng để tham gia hoạt động cộng đồng, vận động, theo dõi sức khỏe và nhận sự hỗ trợ cần thiết; cuối ngày, họ trở về sống cùng gia đình như thường lệ.
Cách tổ chức ấy giúp người cao tuổi duy trì mối liên hệ với mái nhà thân thuộc, đồng thời có cơ hội giao tiếp và sinh hoạt trong môi trường có người hỗ trợ. Với con cháu, thời gian ban ngày được giải phóng để làm việc, chăm lo gia đình riêng và duy trì thu nhập, qua đó tiếp tục thực hiện trách nhiệm phụng dưỡng cha mẹ.
Mô hình này còn có lợi thế về chi phí so với chăm sóc nội trú. Cơ sở bán trú không cần bố trí giường ngủ qua đêm hoặc tổ chức nhân lực trực đêm như cơ sở nội trú, đồng thời có thể phục vụ nhiều người trong ngày nếu được tổ chức hợp lý.
Dẫu vậy, bán trú không thể thay thế mọi loại hình chăm sóc. Mô hình phù hợp hơn với người cao tuổi còn khả năng đi lại, tự thực hiện một phần hoạt động thường ngày, bắt đầu suy giảm trí nhớ hoặc cần được theo dõi bệnh mạn tính. Những người nằm liệt sau tai biến hoặc cần hỗ trợ liên tục vẫn có thể phải sử dụng dịch vụ chăm sóc tại nhà hay cơ sở chăm sóc dài hạn.
Bởi vậy, dưỡng lão bán trú nên được phát triển như một tầng trong hệ thống chăm sóc nhiều cấp độ, bên cạnh chăm sóc tại nhà và chăm sóc nội trú dài hạn. Nếu người cao tuổi được hỗ trợ từ giai đoạn sức khỏe mới suy giảm, nhu cầu chuyển sang các hình thức chăm sóc chuyên sâu có thể được trì hoãn trong những trường hợp phù hợp, đồng thời giúp gia đình giảm nguy cơ kiệt sức.
Về chính sách, cuối năm 2025, Thủ tướng ban hành Chỉ thị 35 về công tác người cao tuổi thích ứng với già hóa dân số. Văn bản giao Bộ Y tế hướng dẫn các địa phương phát triển mô hình chăm sóc ban ngày và nhà sinh hoạt cộng đồng theo phương thức “sáng đón đi, tối đưa về”, đồng thời yêu cầu rà soát các trụ sở dôi dư sau sắp xếp để ưu tiên bố trí làm trung tâm chăm sóc ban ngày cho người cao tuổi tại xã, phường.
Đến tháng 6/2026, Quyết định 1116/QĐ-TTg sửa đổi Chương trình chăm sóc sức khỏe người cao tuổi đến năm 2030 tiếp tục xác định cơ sở chăm sóc ban ngày là mô hình cần được xây dựng và triển khai, hướng tới huy động nguồn lực xã hội tham gia.
Những định hướng này tạo cơ sở để phát triển dịch vụ chăm sóc người cao tuổi gần nơi cư trú. Tuy nhiên, để mô hình đi vào cuộc sống, các địa phương vẫn cần giải quyết những vấn đề cụ thể như tổ chức đưa đón hằng ngày, xây dựng mức phí phù hợp với thu nhập của các gia đình, đào tạo nhân lực và mở rộng dịch vụ đến khu vực nông thôn, nơi sinh sống của khoảng hai phần ba người cao tuổi.
Cùng với hướng dẫn triển khai, cơ chế tài chính và chính sách khuyến khích khu vực tư nhân tham gia cũng có ý nghĩa quan trọng. Nếu thiếu những điều kiện này, chủ trương dù cần thiết vẫn khó chuyển thành dịch vụ mà đông đảo người dân có thể tiếp cận.
Nghĩ lại câu chuyện gia đình trong vụ án năm xưa, có thể thấy một nơi chăm sóc ban ngày không giải quyết được mọi nguyên nhân dẫn đến bi kịch, nhưng sự hỗ trợ đúng lúc có thể giúp người chăm sóc có thời gian nghỉ ngơi và chia sẻ trách nhiệm với người khác. Đằng sau mô hình dưỡng lão bán trú không chỉ là một cách tổ chức dịch vụ, mà còn là nỗ lực để người cao tuổi được chăm sóc tốt hơn và các gia đình không phải đơn độc trước những năm tháng khó khăn.
Minh Tuấn (Tổng hợp)
