Tại phường Quan Triều, những buổi hát Soọng cô bên gốc đa đang trở thành nơi người Sán Dìu gặp gỡ, trao truyền tiếng mẹ đẻ và gìn giữ những giá trị văn hóa của dân tộc.
- Hải Phòng xét xử lưu động hai vụ án về thực phẩm bẩn và ma túy
- Mất 138.000 USD trong hai đêm, nữ bị hại lên tiếng tại tòa
- Mỡ máu, huyết áp cao: Đói bụng nên ăn món gì để tốt cho tim mạch?
Câu hát được nối tiếp từ người cao tuổi đến lớp trẻ qua những buổi giao lưu và truyền dạy. Trong từng lời ca, vốn ngôn ngữ, phong tục, tập quán cùng cách ứng xử của cộng đồng được lưu giữ qua nhiều thế hệ.
Bên gốc đa làng ở phường Quan Triều, những cuộc hát Soọng cô thường diễn ra vào dịp cuối tuần. Người yêu văn nghệ tìm đến để gặp gỡ, chia sẻ tâm tư và học những lời ca dân gian. Có người đã thuộc nhiều bài hát cổ, cũng có người đang tập nói tiếng dân tộc mình qua từng câu đối đáp.
Ông Diệp Hồng Phong, Chủ nhiệm Câu lạc bộ hát Soọng cô tổ 25, phường Quan Triều, cho biết: “Soọng cô là lối hát đối đáp, đòi hỏi người tham gia phải hiểu câu chữ, nắm được cách gieo vần và biết lựa chọn lời ca phù hợp với hoàn cảnh. Đặc biệt, trong ca từ là vốn tri thức văn hóa dân gian được tích lũy qua nhiều đời, thể hiện sự tinh tế trong ngôn ngữ và tâm hồn của người Sán Dìu”.
Người tham gia không chỉ cần nhớ lời mà còn phải biết cách ứng đối. Ông Lý Văn Hữu, nghệ nhân hát Soọng cô ở phường Quan Triều, cho biết đây vốn là hình thức hát giao duyên giữa nam và nữ chưa lập gia đình. Qua những cuộc hát, trai gái có dịp tìm hiểu, bày tỏ tình cảm và thử tài đối đáp. Người hát giỏi cần có vốn từ phong phú để lựa chọn lời ca phù hợp với bạn hát.
Theo ông Lục Thanh Lâm, thành viên Câu lạc bộ hát Soọng cô xóm Đá Bạc, xã Tân Khánh, những bài hát thường được sáng tác theo thể thất ngôn tứ tuyệt, ghi chép bằng chữ Hán cổ và lưu truyền trong dân gian chủ yếu bằng hình thức truyền khẩu. Qua lời ca, người xưa gửi gắm tình cảm, lời khuyên răn, cách đối nhân xử thế và những hiểu biết về cuộc sống.
Thời gian thay đổi, hình thức sinh hoạt cũng có những chuyển biến. Nghệ nhân Trịnh Ngọc Thông, xóm Na Quán, xã Nam Hòa, từng sưu tầm, dịch chép hàng nghìn bài hát giao duyên cổ từ tiếng Hán cổ sang tiếng dân tộc Sán Dìu. Ông cho biết: “Soọng cô là hát giao duyên dành cho nam, nữ chưa lập gia đình, nhưng hiện nay hát Soọng cô chủ yếu là người cao tuổi, đã lập gia đình nên chúng tôi gọi chệch thành hát giao lưu”.
Những cuộc hát ngày nay vì thế không chỉ còn là dịp giao duyên như trước. Đó còn là nơi người cao tuổi gặp gỡ, trao đổi vốn lời ca và truyền lại những bài hát đã được lưu giữ qua nhiều đời.
Trong những buổi sinh hoạt ấy, lớp trẻ cũng bắt đầu góp mặt. Em Lý Văn Thành, tổ 25, phường Quan Triều, chia sẻ: “Hằng ngày được bố mẹ dạy hát Soọng cô, sau này đến tuổi trưởng thành, em có thể tham gia các cuộc đối ví tìm bạn tâm đầu ý hợp”.
Với Thành, việc học hát bắt đầu từ những lời ca được bố mẹ truyền dạy trong gia đình. Cùng với cách phát âm, em được tiếp xúc với tiếng nói của dân tộc mình và hiểu thêm về phong tục của cha ông. Những bài hát vì thế không chỉ hiện diện trong các buổi giao lưu mà còn được tiếp nối từ chính nếp sinh hoạt gia đình.
Người Sán Dìu gửi vào Soọng cô nhiều từ ngữ cổ, cách diễn đạt giàu hình ảnh và lối tư duy đặc trưng. Một số từ ít xuất hiện trong giao tiếp hiện đại vẫn được lưu giữ qua lời hát. Khi học thuộc và thực hành đối đáp, con cháu có thêm cơ hội sử dụng tiếng mẹ đẻ, thay vì chỉ nghe hoặc biết đến ngôn ngữ của thế hệ trước.
Câu hát còn chứa đựng những quan niệm về tình cảm gia đình, nghĩa tình xóm làng và cách ứng xử trong cộng đồng. Qua lời ca, người trẻ tiếp nhận những bài học về lòng kính trọng người cao tuổi, sự thủy chung và tình yêu quê hương. Những điều ấy được truyền đi bằng ngôn ngữ gần gũi, gắn với câu chuyện và kinh nghiệm sống của người đi trước.
Ở các cuộc giao lưu, mỗi thế hệ đảm nhận một phần việc trong quá trình gìn giữ di sản. Người cao tuổi lưu giữ bài hát cổ, vốn từ và kinh nghiệm ứng đối. Lớp trung niên kết nối các thành viên, duy trì hoạt động truyền dạy. Người trẻ tiếp nhận lời ca, học tiếng dân tộc và tìm cách đưa di sản gần hơn với đời sống hiện đại.
Tại tổ dân phố Hồng Cóc, phường Phúc Thuận, đồng bào Sán Dìu cũng duy trì việc lao động sản xuất gắn với gìn giữ hát Soọng cô. Trong gia đình ông Lý Văn Hữu, việc dạy con cháu tiếng mẹ đẻ và lời ca truyền thống còn được thực hiện thông qua những buổi học hát, học sử dụng sáo trúc.
Không phải bài hát nào cũng dễ nhớ, cũng có thể hiểu ngay từ lần đầu. Người học cần thời gian làm quen với từ ngữ, cách gieo vần và lối đối đáp. Nhưng qua mỗi lần truyền dạy, một phần vốn văn hóa của cộng đồng lại được tiếp nhận và lưu giữ.
Bên gốc đa ở Quan Triều, những cuộc hát cuối tuần vẫn là dịp để các thế hệ gặp nhau. Người đi trước trao lại lời ca, người trẻ học cách hát và nói tiếng dân tộc mình. Soọng cô tiếp tục hiện diện trong đời sống người Sán Dìu bằng chính những cuộc gặp gỡ và sự trao truyền bình dị ấy.
Với cộng đồng Sán Dìu, giữ câu hát cũng là giữ tiếng nói, phong tục và ký ức của dân tộc. Khi con cháu còn học hát, những giá trị ấy vẫn có cơ hội được tiếp nối giữa nhịp sống hôm nay.
Hoàng Lan (tổng hợp)
