HÀ NỘI – Từ học giả, nhà sử học Hoàng Đạo Thành đến các thế hệ con cháu là giáo sư, tiến sĩ và chuyên gia đầu ngành, một dòng họ trí thức đã để lại nhiều dấu ấn trong lịch sử học thuật, văn hóa và giáo dục Việt Nam.
- Thái Nguyên rút ngắn thủ tục giúp người dân mua nhà ở xã hội
- Kịp thời cứu ngư dân bị gãy tay trên biển Nghệ An
- Cán bộ thẩm định phòng khám nhận tiền, nói đó là quà cảm ơn
Gia đình Hoàng Đạo Thành được xem là một trong những dòng họ trí thức tiêu biểu của Việt Nam khi có ba thành viên thuộc ba thế hệ được lấy tên đặt cho các tuyến phố tại Hà Nội gồm Hoàng Đạo Thành, Hoàng Đạo Thúy và Tạ Quang Bửu. Dấu ấn đó phản ánh những đóng góp nối tiếp của nhiều thế hệ trong các lĩnh vực lịch sử, giáo dục, khoa học và văn hóa.
Hoàng Đạo Thành (1835-1908) là học giả, nhà sử học nổi tiếng vào cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX, đồng thời là một chí sĩ tham gia phong trào Duy Tân. Sinh tại làng Kim Lũ, nay thuộc phường Đại Kim, quận Hoàng Mai (cũ), Hà Nội, ông có tên khai sinh là Cung Đạo Thành, hiệu Cúc Lữ và đổi sang họ Hoàng trước khi dự thi Hương.
Năm Giáp Thân (1884), ông đỗ Cử nhân tại trường thi Thanh Hóa cùng khoa với Đào Nguyên Phổ. Sau đó, ông lần lượt đảm nhiệm các chức vụ giáo thụ ở Quốc Oai, Hoài Đức, Từ Sơn, rồi giữ chức tri huyện Quế Dương và đồng tri phủ phân phủ Thuận Thành (Bắc Ninh), được biết đến là người thanh liêm, học rộng và am hiểu lịch sử.
Sau khi xin cáo quan về quê vào năm 1902, Hoàng Đạo Thành dành thời gian cho công tác nghiên cứu với hai tác phẩm tiêu biểu là Việt sử tân ước toàn biên và Đại Nam hành nghĩa liệt nữ truyện. Ông cũng tham gia phong trào Duy Tân bằng con đường học thuật và văn chương, dùng thơ văn để khơi dậy tinh thần yêu nước và cổ vũ tư tưởng canh tân đất nước.
Không chỉ để lại dấu ấn trong nghiên cứu, Hoàng Đạo Thành còn được người dân quê hương ghi nhớ qua việc khởi xướng xây dựng cây cầu tại làng Kim Lũ. Trước đó, người dân phải bám vào cây đa để qua sông và thường xảy ra những vụ đuối nước khi mùa lũ đến.
Chứng kiến tình trạng này, ông vận động các gia đình khá giả cùng chức sắc trong làng đóng góp kinh phí, còn người dân góp công xây cầu. Sau khi công trình hoàn thành, việc qua sông trở nên an toàn hơn và về sau, tuyến đường tại khu vực được đặt tên Hoàng Đạo Thành để ghi nhận công lao của ông.
Truyền thống hiếu học tiếp tục được gìn giữ trong các thế hệ sau của gia đình. Con trai trưởng Hoàng Đạo Phương là cử nhân và thương gia nổi tiếng ở Hà Nội xưa, còn con gái Hoàng Thị Uyển, thường gọi là bà Cả Mọc, là nữ sĩ, nhà từ thiện, từng giữ cương vị Hội trưởng Hội Tế sinh Bắc Việt và sáng lập nhà nuôi dưỡng trẻ em miễn phí đầu tiên tại Hà Nội trước năm 1945.
Người con út Hoàng Đạo Thúy (1900-1994) trở thành một nhà hoạt động văn hóa – xã hội có nhiều đóng góp. Ông sáng lập phong trào Hướng đạo Việt Nam năm 1929, góp phần giáo dục nhiều trí thức trẻ, trong đó có Giáo sư Tạ Quang Bửu, đồng thời được xem là người đặt nền móng cho ngành thông tin liên lạc quân đội và là một nhà nghiên cứu tiêu biểu về Thăng Long – Hà Nội.
Khi qua đời, Hoàng Đạo Thúy được an táng tại nghĩa trang Mai Dịch với bia mộ chỉ khắc dòng chữ “Cụ Hoàng Đạo Thúy 1900-1994”, không ghi chức vụ hay huân chương. Trong suốt cuộc đời hoạt động, ông được Nhà nước trao tặng Huân chương Độc lập hạng nhất, Huân chương Chiến công hạng nhất và Huân chương Chiến thắng hạng nhất.
Những thế hệ kế tiếp của dòng họ tiếp tục ghi dấu trong lĩnh vực khoa học và bảo tồn di sản. Giáo sư, Tiến sĩ, Kiến trúc sư Hoàng Đạo Kính trở thành chuyên gia hàng đầu về bảo tồn, trùng tu di tích, từng tham gia bảo tồn nhiều công trình như Văn Miếu – Quốc Tử Giám, Nhà hát Lớn Hà Nội, Kinh thành Huế, phố cổ Hội An và thánh địa Mỹ Sơn.
Con trai của ông là Tiến sĩ, Kiến trúc sư Hoàng Đạo Cương từng giữ chức Viện trưởng Viện Bảo tồn di tích trước khi được bổ nhiệm làm Thứ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch. Công trình Bảo tồn, tu bổ di tích kiến trúc gỗ của ông được đánh giá cao về chuyên môn.
Gia đình Hoàng Đạo Thúy cũng có mối liên hệ với Giáo sư Tạ Quang Bửu khi ông kết hôn với bà Hoàng Thị Kim Oanh, con gái của Hoàng Đạo Thúy. Giáo sư Tạ Quang Bửu (1910-1986) từng giữ chức Hiệu trưởng Trường Đại học Bách khoa Hà Nội giai đoạn 1956-1961, Bộ trưởng Bộ Đại học và Trung học chuyên nghiệp từ năm 1965 đến năm 1976, là Đại biểu Quốc hội từ khóa I đến khóa VI và từng học tại các trường đại học Sorbonne, Bordeaux và Oxford.
Đến nay, việc Hà Nội có ba tuyến phố mang tên Hoàng Đạo Thành, Hoàng Đạo Thúy và Tạ Quang Bửu vẫn là dấu ấn hiếm có của một dòng họ trí thức, phản ánh sự tiếp nối truyền thống học thuật, cống hiến và phụng sự xã hội qua nhiều thế hệ.
Hoàng Lan (Tổng hợp)
