Dù tên hành chính là Viêm Xá, người dân vùng Kinh Bắc (Bắc Ninh) vẫn gọi quê hương là làng Diềm để gìn giữ cội nguồn quan họ và bản sắc văn hóa từ thời Hùng Vương.
- Việt Nam khẩn cấp bảo tồn loài gỗ đặc hữu “cứng như sắt” chỉ còn 13 cây cổ thụ
- Tranh luận về việc trẻ em dùng mạng xã hội: Cấm đoán hay định hướng giáo dục?
- Nhà khoa học người Việt nhận giải thưởng danh giá của Mỹ nhờ nghiên cứu AI
Gìn giữ tên làng Diềm từ truyền thuyết thời Vua Hùng
Trên bản đồ hành chính hiện nay, vùng đất này mang tên chính thức là Tổ dân phố Viêm Xá, phường Kinh Bắc, tỉnh Bắc Ninh. Tuy nhiên, cái tên làng Diềm vẫn hiện diện sâu đậm trong ký ức và lời ăn tiếng nói hằng ngày của bao thế hệ cư dân. Nếu khách phương xa hỏi đường đến đình Diềm hay đền Cùng, người dân địa phương sẽ mỉm cười chỉ dẫn: “Đi vào làng Diềm”. Cách gọi này tự nhiên như hơi thở nhưng chứa đựng sức sống dai dẳng của một cái tên đã neo đậu trong tâm thức cộng đồng nghìn năm qua.
Theo lời kể của ông Nguyễn Văn Thư (89 tuổi), người được dân làng coi là “kho sử sống” địa phương, lịch sử làng gắn liền với thời Vua Hùng thứ 6. Truyền thuyết kể rằng công chúa Nhữ Nương đã từ chối phò mã vì cho rằng người thắng cuộc thi cướp cầu chỉ có tài nhưng đức mọn. Bà xin vua cha đi du xuân và cùng đoàn 49 người mang theo ba quả cầu rời khỏi kinh thành. Khi đến vùng đất bên dòng Như Nguyệt, bà quyết định dừng chân vì nhận thấy phong cảnh hữu tình, đất đai màu mỡ.
Công chúa Nhữ Nương đã giúp dân khai khẩn đất hoang và lập nên một vùng cư trú mang tên ấp Trang Viêm, về sau đổi thành làng Diềm. Trải qua hàng nghìn năm lịch sử, tên gọi này vẫn còn nguyên vẹn trong lòng dân và là niềm tự hào sâu thẳm của cộng đồng. Đây không chỉ là một danh xưng hành chính mà còn là dấu ấn của những ngày đầu lập làng từ buổi sơ khai. Những giá trị lịch sử từ thời Hùng Vương vẫn luôn được các thế hệ người dân làng Diềm trân trọng truyền nối.
Hiện nay, dù nhịp sống hiện đại đã tràn về, vẻ cổ kính của làng Diềm vẫn còn hiện hữu khá rõ nét qua các di tích. Chiếc cổng làng cũ phủ rêu phong đứng trầm mặc như một người gác cổng của thời gian giữa lòng phố thị. Những mái ngói xô nghiêng, bức tường gạch cũ bạc màu và ao làng lặng gió tạo nên một không gian chạm tới tầng sâu ký ức. Bước vào làng, du khách có cảm giác như đang tìm về nguồn cội văn hóa của dân tộc. Cái tên làng Diềm vì thế vẫn được gọi lên mỗi ngày đầy thân thương.
Chiếc nôi quan họ và hồn cốt văn hóa trong tâm thức cộng đồng
Làng Diềm còn được biết đến là vùng đất gắn liền với huyền tích khai sinh ra dân ca quan họ Bắc Ninh. Tương truyền, khi chứng kiến cảnh lao động trên đồng ruộng với chiếc liềm cong như vầng trăng non, công chúa Nhữ Nương đã xúc động cất tiếng hát. Bà quy tụ trai thanh gái lịch trong đoàn thành từng bọn nam, bọn nữ để đối đáp, xướng họa và hát giao duyên. Những làn điệu đầu tiên cất lên từ đó đã trở thành mạch nguồn khởi sinh cho di sản quan họ, lan tỏa khắp vùng Kinh Bắc.
Hệ thống di tích tại đây gồm đình Diềm, đền Cùng và giếng Ngọc luôn gắn liền với các huyền thoại lập làng. Nhà chứa quan họ làng Diềm là nơi các liền anh, liền chị gặp nhau luyện câu, tập giọng để giữ gìn nếp cổ truyền. Các địa danh này không chỉ là công trình kiến trúc mà còn là linh hồn, là điểm tựa văn hóa của cộng đồng cư dân. Lễ hội làng Diềm tổ chức vào mùng 6 tháng 2 âm lịch hằng năm luôn thu hút đông đảo du khách thập phương. Những câu hát đối đáp lại ngân lên rộn ràng trong không gian xuân mới.
Theo ông Nguyễn Văn Thư, làng đã trải qua nhiều lần thay đổi tên hành chính từ thời thực dân Pháp cho đến nay. Từ xã Viêm Xá, thôn Viêm Xá cho đến Tổ dân phố Viêm Xá, tên gọi trên giấy tờ thay đổi tùy theo từng giai đoạn quản lý nhà nước. Tuy nhiên, đối với gần 1.200 hộ dân nơi đây, cái tên làng Diềm chưa bao giờ biến mất trong sinh hoạt thường nhật. Người lớn gọi tên làng, con cháu nghe rồi gọi theo, tạo thành sợi dây liên kết bền chặt giữa các đời. Tên hành chính phục vụ công tác quản lý, còn tên làng Diềm sống mãi trong lòng dân.
Anh Nguyễn Văn Trọng, Tổ trưởng Tổ dân phố Viêm Xá, khẳng định tên làng Diềm là cội nguồn văn hóa không thể tách rời của địa phương. Việc duy trì cách gọi này giúp giữ gìn bản sắc và nhắc nhở thế hệ trẻ về truyền thống quê hương. Dù đơn vị hành chính có thay đổi theo quy hoạch đô thị, hồn cốt quê hương vẫn nằm ở những giá trị tinh thần bền vững. Làng Diềm vẫn sẽ là tên gọi thân thương, neo đậu vững chắc trong tâm thức của mỗi người dân Kinh Bắc. Di sản quý báu này cần được tiếp tục bảo tồn để làm giàu thêm kho tàng văn hóa dân tộc.
Theo: Báo Tiền Phong
