Việc phá di tích để thu nghìn tỷ đang làm dấy lên tranh luận lớn về mối quan hệ giữa phát triển kinh tế và gìn giữ văn hóa – những giá trị không thể quy đổi bằng tiền.
Mâu thuẫn giữa lợi ích kinh tế và bảo tồn di sản
Nhiều di tích lịch sử – văn hóa bị can thiệp, tu sửa hoặc khai thác quá mức nhằm phục vụ mục tiêu thương mại. Không ít dự án khiến di sản bị biến dạng, làm mất đi giá trị nguyên gốc vốn cần được bảo vệ. Điều này phản ánh nghịch lý khi lợi ích kinh tế thường lấn át và chi phối định hướng bảo tồn.
Thực tế cho thấy quan điểm xem di sản là “gánh nặng ngân sách” đã tồn tại từ lâu, khiến ngành văn hóa nhiều lần đứng ở thế yếu. Khi đặt lợi nhuận lên hàng đầu, các giá trị tinh thần, lịch sử và bản sắc cộng đồng dễ bị coi nhẹ hoặc bị hy sinh. Đây là vấn đề cần được nhìn nhận lại để tránh những tổn thất không thể phục hồi.
Di sản văn hóa: nguồn lực cho công nghiệp sáng tạo
Ngày nay, các nhà nghiên cứu khẳng định di sản không chỉ là thứ cần bảo tồn mà còn là nguồn lực quan trọng cho công nghiệp văn hóa. Nếu được khai thác đúng cách, di sản có thể tạo ra sản phẩm văn hóa sáng tạo, mang giá trị kinh tế đồng thời lan tỏa bản sắc dân tộc. Tuy nhiên, việc khai thác cần có giới hạn, tránh biến di sản thành “hàng hóa” đơn thuần.
Một vấn đề khác là quyền lợi liên quan đến sản phẩm khai thác di sản chưa có cơ chế rõ ràng. Ai là người giữ bản quyền? Ai được hưởng lợi? Nhà nước, cộng đồng hay doanh nghiệp? Đây là câu hỏi cần được giải quyết để tránh tranh chấp và đảm bảo sự minh bạch. Sự phát triển bền vững chỉ có thể đạt được khi các bên liên quan cùng chia sẻ giá trị, đồng thời tôn trọng ý nghĩa văn hóa – lịch sử của di sản.
Công nghệ mở ra hướng tiếp cận mới
Công nghệ số đã giúp di sản tiếp cận khán giả rộng rãi, đặc biệt là giới trẻ, thông qua các hình thức hiện đại như số hóa, bảo tàng ảo hay mô phỏng 3D. Nhờ đó, văn hóa truyền thống trở nên gần gũi hơn, dễ tiếp cận hơn và phù hợp với xu thế thời đại. Tuy nhiên, sự hiện đại hóa này cần được thực hiện trên nền tảng nghiên cứu chuyên sâu để tránh làm sai lệch giá trị gốc.
Bảo tồn và phát huy di sản trong bối cảnh mới đòi hỏi cơ chế chính sách phù hợp, đặt văn hóa ngang hàng với kinh tế. Ngành công nghiệp văn hóa mang tính đặc thù, vì sản phẩm văn hóa khó định giá và dễ bị thương mại hóa quá mức nếu không có quy định kiểm soát.
Chiến lược phát triển văn hóa quốc gia nhấn mạnh rằng văn hóa là sức mạnh mềm, là tài sản tinh thần của dân tộc. Do đó, mọi hoạt động khai thác di sản cần đảm bảo mục tiêu lâu dài, không đánh đổi bản sắc lấy lợi ích ngắn hạn.
Theo: Dân trí
