Thái Nguyên – Bộ Tài chính và Bộ Công thương đang đưa ra những phương án khác nhau về tổ chức Tổng công ty Truyền tải điện quốc gia, trong đó trọng tâm là cân đối giữa yêu cầu cạnh tranh thị trường điện, hiệu quả vận hành và khả năng bảo đảm nguồn vốn đầu tư.
- Thái Nguyên mở rộng cơ hội cho doanh nghiệp nội địa
- 5 thực phẩm giàu sắt giúp đa dạng thực đơn hằng ngày
- Shipper Sầm Sơn bị đấm giữa phố, công an xác minh vụ việc
Đề án tái cấu trúc Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) do Bộ Tài chính chủ trì xây dựng định hướng duy trì mô hình hiện tại trong giai đoạn trước mắt, đồng thời để ngỏ khả năng tách đơn vị truyền tải khi đủ điều kiện. Trong khi đó, Bộ Công thương muốn đưa Tổng công ty Truyền tải điện quốc gia (EVNNPT) thành doanh nghiệp độc lập thuộc bộ chuyên ngành, gắn với lộ trình phát triển thị trường bán lẻ điện cạnh tranh.
Sự khác biệt giữa hai phương án thể hiện rõ ở cách nhìn nhận vai trò của hạ tầng truyền tải trong toàn bộ hệ thống điện. Đề án của Bộ Tài chính hướng tới xây dựng EVN thành tập đoàn kinh tế nhà nước mạnh, có năng lực quản trị hiện đại, giữ vai trò chủ lực trong bảo đảm an ninh cung ứng điện và tham gia hoàn thiện thị trường cạnh tranh.
Theo phương án này, EVNNPT tiếp tục trực thuộc EVN trong thời gian trước mắt, bởi tập đoàn hiện sở hữu 100% vốn tại tổng công ty. Sau khi những khó khăn được tháo gỡ, EVN sẽ nghiên cứu và báo cáo phương án tách đơn vị truyền tải khỏi tập đoàn.
Bộ Tài chính cho rằng EVNNPT đã thực hiện hạch toán độc lập và cung cấp dịch vụ theo giá truyền tải do Bộ Công thương phê duyệt. Do đó, việc thay đổi mô hình tổ chức cần được xem xét trên cơ sở hiệu quả thực tế, khả năng huy động vốn và yêu cầu vận hành hệ thống, thay vì chỉ tập trung vào việc thay đổi cơ cấu doanh nghiệp.
Cách tiếp cận thận trọng cũng nhằm hạn chế những xáo trộn có thể tác động đến hoạt động cung ứng điện, đồng thời bảo đảm nguồn lực triển khai Quy hoạch điện 8 điều chỉnh. EVN đồng tình với việc duy trì EVNNPT trực thuộc tập đoàn trong giai đoạn đầu, cho rằng phương án này tạo thuận lợi cho công tác phối hợp giữa lưới truyền tải, lưới phân phối, kế hoạch phát triển nguồn điện và nhu cầu phụ tải.
Theo EVN, việc tập trung đầu mối quản lý còn giúp điều phối nguồn lực, xác định thứ tự ưu tiên đối với các công trình trọng điểm và xử lý những tình huống khẩn cấp. Tập đoàn cũng cho rằng mô hình trực thuộc không đồng nghĩa với việc EVNNPT thiếu tính độc lập trong vận hành hoặc phân biệt đối xử giữa các nguồn điện của EVN và những nhà đầu tư khác.
Ở chiều ngược lại, Bộ Công thương đề xuất chuyển EVNNPT thành doanh nghiệp do Nhà nước sở hữu 100% vốn, hoạt động độc lập và trực thuộc bộ chuyên ngành. Cơ quan này xem đây là điều kiện quan trọng để thúc đẩy thị trường bán lẻ điện cạnh tranh, nâng cao tính độc lập của hạ tầng truyền tải và tăng khả năng chủ động trong bảo đảm an ninh cung ứng điện.
Khác biệt giữa hai phương án còn nằm ở lộ trình tổ chức lại hoạt động phân phối và bán lẻ điện. Bộ Tài chính đề xuất hoàn thành việc tách bạch chi phí giữa hai khâu vào cuối năm 2027; trong giai đoạn 2028 – 2030, tiếp tục phân định chi phí theo từng cấp điện áp, sắp xếp tổ chức và thí điểm tách riêng hoạt động bán lẻ.
Sau năm 2030, tùy thuộc điều kiện thị trường, các đơn vị bán lẻ sẽ từng bước chuyển sang hạch toán độc lập. Tuy nhiên, Bộ Công thương cho rằng cần điều chỉnh tiến độ này để phù hợp với mục tiêu đưa thị trường bán lẻ điện cạnh tranh vào vận hành chậm nhất năm 2030, trong đó việc chuyển đổi tổ chức và hạch toán phải đồng bộ với quá trình hình thành thị trường.
Bên cạnh yêu cầu hoàn thiện cơ chế cạnh tranh, khả năng huy động nguồn lực tài chính là vấn đề đáng chú ý trong quá trình lựa chọn phương án. Bộ Tài chính ước tính EVNNPT cần bổ sung khoảng 42.500 tỉ đồng vốn chủ sở hữu nếu tách khỏi EVN, kéo theo khả năng ngân sách phải cấp thêm vốn điều lệ hoặc Nhà nước phải bảo lãnh vay vốn.
Phương án tách riêng cũng đặt ra những vấn đề liên quan đến vốn nhà nước, nghĩa vụ bảo lãnh và nợ công. Bộ Tài chính đồng thời lưu ý nguy cơ giảm tính thống nhất trong đầu tư giữa lưới truyền tải và lưới phân phối, từ đó ảnh hưởng đến tiến độ triển khai dự án cũng như khả năng phối hợp xử lý sự cố.
Chuyên gia năng lượng Ngô Đức Lâm, nguyên Phó viện trưởng Viện Năng lượng thuộc Bộ Công thương và nguyên Cục trưởng Cục An toàn kỹ thuật và môi trường thuộc Bộ Công thương, cho rằng về nguyên lý, việc tách truyền tải điện khỏi EVN là cần thiết để phân định rõ hoạt động sản xuất điện với hoạt động truyền tải, tạo nền tảng cho cạnh tranh thực chất.
Theo ông Lâm, phát điện là lĩnh vực sản xuất, kinh doanh có cơ chế doanh thu, chi phí và lợi nhuận riêng. Trong khi đó, truyền tải điện mang tính chất hạ tầng quốc gia, gắn với nhiệm vụ an sinh xã hội nên không thể chỉ được đánh giá bằng hiệu quả kinh doanh.
Dù ủng hộ chủ trương tách riêng, ông Lâm nhận định khó khăn lớn nhất nằm ở bài toán tài chính. Hệ thống truyền tải phải đi qua nhiều khu vực miền núi, vùng sâu, vùng xa với địa hình phức tạp, đòi hỏi chi phí đầu tư lớn nhưng hiệu quả kinh doanh có thể hạn chế.
Một số tuyến điện chủ yếu phục vụ nhu cầu an sinh xã hội, khiến việc thu hút đầu tư chỉ dựa trên khả năng sinh lời trở nên khó khăn. Trong khi các công trình này có ý nghĩa đối với an ninh năng lượng và phát triển kinh tế – xã hội, nhà đầu tư tư nhân thường ưu tiên những dự án có khả năng thu hồi vốn và tạo lợi nhuận.
Vì vậy, nếu EVNNPT được tách khỏi EVN, Nhà nước cần xây dựng cơ chế cấp vốn, hỗ trợ tài chính và phân chia chi phí phù hợp, đặc biệt đối với các công trình tại địa bàn khó khăn hoặc có ý nghĩa chiến lược. Ông Ngô Đức Lâm nhấn mạnh: “Về nguyên lý, tôi cho rằng nên tách, nhưng phải giải được bài toán vốn. Bộ Tài chính cần tính toán cơ chế cấp vốn, hỗ trợ tài chính để đơn vị truyền tải thực hiện được nhiệm vụ quốc gia”.
Một chuyên gia năng lượng khác lưu ý rằng thay đổi mô hình tổ chức không mặc nhiên đem lại hiệu quả như kỳ vọng. Kinh nghiệm tại Pháp, Hàn Quốc, Đức và một số bang của Mỹ cho thấy cấu trúc thị trường điện và kết quả vận hành có thể khác nhau, do đó Việt Nam cần đánh giá kỹ các điều kiện trước khi quyết định.
Vị chuyên gia này cho biết giá truyền tải điện hiện ở mức khoảng 83,07 đồng/kWh. Nếu áp dụng nguyên tắc tính đúng, tính đủ chi phí sau khi tách EVNNPT, giá truyền tải có thể tăng lên mức gấp ba lần hiện tại để đáp ứng yêu cầu thu hút đầu tư.
Theo phân tích của chuyên gia, lợi nhuận của đơn vị truyền tải hiện chỉ khoảng 2,6%, thấp hơn đáng kể so với lãi suất vay vốn. Nếu không còn sự hỗ trợ từ EVN, khả năng tiếp cận tín dụng của doanh nghiệp có thể gặp khó khăn, nhất là khi phải đáp ứng nhu cầu đầu tư lớn cho hệ thống lưới điện.
Bởi vậy, điều kiện quan trọng để thị trường điện vận hành minh bạch và cạnh tranh không chỉ là cơ cấu tổ chức mà còn là khả năng bảo đảm đủ nguồn điện và duy trì dòng vốn ổn định cho hạ tầng truyền tải. Khi chưa có phương án tài chính phù hợp, việc tách riêng có thể tạo thêm áp lực cho hoạt động của doanh nghiệp và tiến độ các dự án lưới điện.
Dù lựa chọn tiếp tục duy trì mô hình hiện tại hay tách EVNNPT thành doanh nghiệp độc lập, Nhà nước vẫn cần xác định rõ trách nhiệm bảo đảm nguồn vốn cho hạ tầng truyền tải, nhất là những công trình không thể thu hồi chi phí chỉ bằng hiệu quả kinh doanh. Việc thay đổi mô hình tổ chức cũng không đồng nghĩa giá điện chắc chắn tăng hoặc giảm, bởi tác động thực tế còn phụ thuộc vào cơ chế phân bổ chi phí, chính sách hỗ trợ và trách nhiệm của từng bên trong hệ thống điện.
Minh Tuấn (Tổng hợp)
