Khoảng 1,4 triệu thanh niên Việt Nam đang rơi vào trạng thái “ba không”: không học tập, không việc làm, không đào tạo. Đằng sau những con số ấy là một sự đứt gãy âm thầm giữa giáo dục, lao động và gia đình, tạo ra thách thức lớn cho phát triển xã hội bền vững.
- Hàng chục tỷ đồng hối lộ tại phòng làm việc cựu TGĐ Cao su
- Nam sinh tử vong trong khuôn viên Trường ĐH Công nghệ Thông tin sau tiếng động
“Ba không” không phải là lựa chọn, mà là hệ quả tích tụ
Nhìn bề ngoài, trạng thái “ba không” dễ bị quy kết cho sự thụ động của người trẻ. Tuy nhiên, thực tế cho thấy đây là kết quả của một chuỗi va vấp kéo dài khi họ bước vào đời. Nhiều thanh niên rời ghế nhà trường với kỳ vọng về một công việc ổn định, tương xứng bằng cấp, nhưng sớm đối diện thực tế khắc nghiệt hơn rất nhiều.
Thị trường lao động ngày càng đặt nặng kinh nghiệm, kỹ năng và khả năng thích ứng. Trong khi đó, phần lớn người trẻ thiếu chuẩn bị cho giai đoạn chuyển tiếp này. Việc liên tục nộp hồ sơ nhưng không nhận được phản hồi, hoặc chỉ tiếp cận các công việc bấp bênh, thu nhập thấp, khiến sự tự tin dần bị bào mòn. Không ít người chọn cách dừng lại để “chờ cơ hội tốt hơn”.
Về mặt tâm lý, trạng thái “ba không” thường gắn với cảm giác thất bại và mặc cảm. Khi kỳ vọng xã hội quá cao, mỗi lần không đạt được đều trở thành một cú sốc tinh thần. Sự rút lui khỏi thị trường lao động lúc này không còn là lười biếng, mà là phản ứng tự vệ trước áp lực kéo dài và thiếu điểm tựa hỗ trợ.
Khoảng trống thể chế và vai trò hai mặt của gia đình
Một nguyên nhân sâu xa là sự lệch pha giữa giáo dục và nhu cầu thực tế. Hệ thống đào tạo vẫn thiên về lý thuyết. Trong khi đó, doanh nghiệp cần kỹ năng thực hành và thái độ làm việc linh hoạt. Khoảng cách này khiến việc tìm việc đầu đời tiềm ẩn nhiều rủi ro. Nhóm thiếu thông tin và định hướng nghề nghiệp chịu tác động rõ nhất.
Trong bối cảnh đó, gia đình vừa là điểm tựa an sinh, vừa là lực cản vô hình. Sự bao bọc tài chính giúp người trẻ tránh khủng hoảng trước mắt. Tuy nhiên, điều này cũng làm giảm áp lực quay lại thị trường lao động. Kỳ vọng của cha mẹ về công việc ổn định, đúng ngành khiến nhiều thanh niên ngại thử nghiệm. Việc chấp nhận khởi đầu thấp vì thế bị trì hoãn.
Đáng chú ý, chính sách hiện nay chưa quan tâm đúng mức giai đoạn chuyển tiếp sau khi rời trường. Thanh niên chưa có việc làm thường nằm ngoài vùng hỗ trợ chính thức. Họ không thuộc quản lý của giáo dục hay lao động. Khoảng trống này khiến nhiều người rơi vào trạng thái bị bỏ quên. Tình trạng “ba không” vì thế kéo dài.
Về lâu dài, vấn đề này cần cách tiếp cận mang tính cấu trúc. Giáo dục phải trang bị cho người trẻ năng lực thích ứng. Sức bền tâm lý cũng cần được coi trọng. Đồng thời, xã hội cần thiết kế lại con đường vào đời cho thanh niên. Quá trình này phải chủ động và nhân văn hơn.
Theo: Báo Người Lao Động
