Nghệ sĩ Nhân dân Hương Thơm cho rằng người làm sân khấu, đặc biệt là nghệ thuật truyền thống, cần hội tụ “thanh, sắc, thục, tinh, khí, thần” để làm chủ kỹ thuật, nhân vật và sức biểu đạt trên sân khấu.
- Thượng Đình mở hướng mới cho công nghiệp hỗ trợ Thái Nguyên
- Thanh Hóa ngăn chặn vụ gần 40 thanh thiếu niên mang hung khí
- Uống nước nóng buổi sáng: Điều cần lưu ý từ thói quen
Sân khấu trực tiếp đặt người biểu diễn trước khán giả nên tiếng nói, giọng hát, ánh mắt, hình thể và khả năng xử lý cảm xúc trở thành những phương tiện quan trọng. Theo NSND Hương Thơm, nguyên Phó giám đốc Nhà hát Tuồng Việt Nam, sáu yếu tố này được hình thành qua quá trình rèn luyện lâu dài chứ không chỉ dựa vào năng khiếu.
Trong sân khấu hiện đại, công nghệ, ánh sáng, âm thanh và kỹ xảo có thể hỗ trợ đáng kể cho một vở diễn. Tuy nhiên, những phương tiện đó không thể thay thế hoàn toàn năng lực biểu đạt trực tiếp của người nghệ sĩ trên sàn diễn.
Với các loại hình nghệ thuật truyền thống như chèo, tuồng, cải lương, ca kịch, “thanh” trước hết thể hiện ở giọng nói tròn vành, rõ chữ, giọng hát nhuần nhuyễn và khả năng truyền tải ngôn ngữ, tâm trạng nhân vật. Quan trọng hơn, nghệ sĩ phải biết chuyển giọng nói và câu hát thành cảm xúc để tạo sự đồng cảm với người xem.
“Sắc” cũng không chỉ nằm ở ngoại hình hay gương mặt của diễn viên. Yếu tố này còn được thể hiện qua ngôn ngữ hình thể, khả năng kể chuyện bằng động tác và cách khắc họa tính cách nhân vật phù hợp với đặc trưng của từng loại hình sân khấu.
Để đạt được điều đó, người diễn viên phải làm chủ nhiều kỹ năng cùng lúc, từ phát âm, đài từ, ca hát, vũ đạo, hình thể, biểu cảm đến tiết tấu, xử lý không gian và phối hợp với bạn diễn. Việc tập luyện lặp lại giúp kỹ thuật trở thành phản xạ nghề nghiệp, tạo nền tảng để nghệ sĩ tập trung hơn vào nhân vật.
Nếu “thục” là sự nhuần nhuyễn về kỹ thuật thì “tinh” nằm ở khả năng làm chủ nghệ thuật. Một người diễn viên có thể thực hiện đúng động tác, lời thoại và kỹ thuật, nhưng để vai diễn có sức thuyết phục còn cần sự vừa vặn, hài hòa và tinh tế trong từng cách thể hiện.
“Khí” lại liên quan đến khí chất, bản lĩnh và phong cách biểu diễn. Năng lực nghề nghiệp, vốn sống, trải nghiệm cùng sự tự tin giúp diễn viên làm chủ sân khấu, nhân vật và chính mình khi đối diện với những tình huống phát sinh trong lúc biểu diễn.
Ở nấc cao hơn, “thần” được thể hiện qua thần thái, chiều sâu tâm hồn và khả năng khiến nhân vật trở nên sống động. Khi nghệ sĩ đạt đến trạng thái này, cách diễn có thể khiến khán giả cảm nhận như đang cùng sống trong thế giới của nhân vật và tiếp nhận sâu hơn tư tưởng, thông điệp của tác phẩm.
Sáu yếu tố vì thế không tồn tại tách rời. “Thanh” và “sắc” tạo phương tiện biểu đạt; “thục” củng cố kỹ năng; “tinh” nâng chất lượng nghệ thuật; “khí” tạo bản lĩnh và sức hút, còn “thần” đem lại chiều sâu cho vai diễn.
Thiếu một trong các yếu tố này, năng lực của người diễn viên có thể bộc lộ những giới hạn khác nhau. Có giọng hát tốt nhưng thiếu kỹ thuật xử lý thì phần thể hiện khó đạt độ chín; có ngoại hình nhưng thiếu sự tinh tế thì nhân vật dễ dừng ở sức hấp dẫn bề ngoài; có kỹ thuật nhưng thiếu thần thái thì vai diễn có thể tròn trịa mà chưa đủ sức tạo rung động.
Từ thực tế đó, quá trình đào tạo và bồi dưỡng nghệ sĩ sân khấu cần coi “thanh, sắc, thục, tinh, khí, thần” là một hệ giá trị nghề nghiệp. Người nghệ sĩ không chỉ cần năng khiếu hay sự nổi tiếng mà còn phải duy trì tình yêu với nghệ thuật, rèn kỹ năng, xây dựng bản lĩnh và nuôi dưỡng chiều sâu tâm hồn để có thể hóa thân vào nhiều dạng nhân vật.
Những yêu cầu ấy càng rõ trong nghệ thuật chèo, nơi người nghệ sĩ phải dành nhiều thời gian luyện giọng, rèn thanh, giữ gìn hình thể và tích lũy kỹ năng biểu diễn. TS, NSND Thanh Ngoan, Giám đốc Trung tâm Bảo tồn nghệ thuật biểu diễn truyền thống Việt Nam, nguyên Giám đốc Nhà hát Chèo Việt Nam, nhiều lần chia sẻ về sự lao tâm khổ tứ và những giọt mồ hôi, nước mắt phía sau quá trình rèn luyện của người làm nghề.
Với nghệ thuật chèo, sự hy sinh thầm lặng còn gắn với việc vượt qua áp lực “cơm áo gạo tiền” để gìn giữ hồn cốt di sản. Khi những tác phẩm mang giá trị chân, thiện, mỹ được công chúng đón nhận và góp phần làm phong phú đời sống tinh thần, những nỗ lực ấy trở thành phần kết quả cụ thể mà người nghệ sĩ nhận lại từ nghề.
Sân khấu thay đổi theo công nghệ và phương thức trình diễn, nhưng yêu cầu đối với năng lực con người vẫn còn nguyên. Đằng sau một vai diễn có sức sống là quá trình tập luyện, tích lũy trải nghiệm và bền bỉ hoàn thiện những tố chất mà không thiết bị nào có thể làm thay.
Kim Yến (tổng hợp)
