PARIS – Bộ luật Hammurabi được khắc trên một cột đá cao hơn 2m, gồm 282 điều về thương mại, tài sản, hôn nhân, tiền lương và trách nhiệm nghề nghiệp của xã hội Babylon cổ đại.
- Sau lớp 10 công lập, học sinh Thái Nguyên đứng trước nhiều lựa
- Đường dây cá độ 1.500 tỷ đồng/tháng lộ diện từ sóng bóng đá lậu
- Thấy người bị đánh mà không cứu: Khi đạo đức và pháp luật khác nhau
Cột đá được các nhà khảo cổ học Pháp tìm thấy tại Susa năm 1901 và hiện được trưng bày tại Bảo tàng Louvre ở Paris. Những quy định khắc trên đó cho thấy từ gần 4.000 năm trước, Babylon đã đặt ra các chuẩn mực bằng văn bản đối với nhiều giao dịch và nghề nghiệp trong đời sống.
Babylon nằm ở vùng hạ lưu sông Euphrates, thuộc miền nam Iraq ngày nay, cách Baghdad khoảng 85km. Vào thời vua Hammurabi trị vì trong thế kỷ XVIII trước Công nguyên, nơi đây là một đô thị lớn với dân cư đông đúc, hệ thống tường thành quy mô và hoạt động thương mại phát triển.
Trong thành phố có nhiều nhóm người cùng tham gia đời sống kinh tế như thương nhân buôn ngũ cốc, người kinh doanh đồ dệt, chủ quán rượu, thợ xây, thợ mộc và người cho vay tiền. Một hệ thống quy tắc chung vì thế trở thành công cụ để quản lý các hoạt động diễn ra giữa những nhóm người và các vùng khác nhau trong lãnh thổ.
Hammurabi được mô tả là vị vua có tham vọng thống nhất đất nước và xây dựng khuôn khổ chung cho việc cai trị. Bộ luật không chỉ đặt ra các quy tắc cho hoạt động dân sự, thương mại mà còn thể hiện quyền lực của nhà vua thông qua cách nó được trình bày.
Trên phần gần đỉnh cột đá có hình Hammurabi đứng trước Shamash, vị thần mặt trời của Babylon và được xem là vị thần bảo hộ công lý. Hình ảnh nhà vua tiếp nhận luật từ vị thần tạo ra thông điệp rằng những quy định được ban hành mang nguồn gốc thiêng liêng, đồng thời việc khắc chúng lên đá giúp văn bản tồn tại lâu dài.
Cột đá diorite màu đen cao khoảng 2m có hình dáng gần giống một ngón tay dựng đứng, trên thân được phủ kín chữ hình nêm. Tổng cộng 282 điều luật đề cập đến nhiều mặt của đời sống, từ tài sản, hôn nhân, tiền lương đến hoạt động kinh doanh và đạo đức nghề nghiệp.
Một số quy định liên quan trực tiếp đến trách nhiệm của người cung cấp hàng hóa, dịch vụ. Theo nội dung được ghi lại, nếu một ngôi nhà sập khiến chủ nhà thiệt mạng, người xây dựng công trình có thể phải chịu hình phạt nghiêm khắc; trường hợp người thân của chủ nhà tử vong cũng có quy định về trách nhiệm tương ứng.
Tinh thần này gắn với nguyên tắc lex talionis, thường được biết đến qua cách diễn đạt “ăn miếng trả miếng”. Trong Bộ luật Hammurabi, mức phạt được đặt trong mối quan hệ với hậu quả mà hành vi gây ra.
Các hoạt động kinh doanh cũng nằm trong phạm vi điều chỉnh. Chủ quán rượu có trách nhiệm báo cáo khi tội phạm tụ tập tại cơ sở của mình, trong khi việc bán hàng với giá quá cao có thể dẫn đến hình phạt rất nặng.
Những quy định về tiền bạc cũng xuất hiện trong bộ luật. Người cho vay bị giới hạn về mức lãi suất, các giao dịch tiền gửi và thỏa thuận tài chính được đặt dưới những nguyên tắc bằng văn bản, còn bác sĩ phải tuân thủ biểu phí được quy định.
Đối với nghề y, nguồn tư liệu được giới thiệu cho biết bác sĩ có thể bị chặt tay nếu thực hiện một ca phẫu thuật khiến bệnh nhân tử vong. Với nghề xây dựng, trách nhiệm cũng được đặt ở mức nghiêm khắc nếu công trình gây chết người.
Những quy định ấy cho thấy nhà nước Babylon không chỉ quan tâm đến việc điều hành lãnh thổ mà còn can thiệp vào các quan hệ diễn ra trong đời sống thường ngày. Người bán hàng, người cho vay, bác sĩ hay thợ xây đều được đặt trong một hệ thống quy tắc mà hành vi của họ có thể dẫn tới hậu quả pháp lý.
Việc cột đá được phát hiện tại Susa năm 1901 gây chú ý lớn đối với giới nghiên cứu và công chúng. Hiện vật cho thấy một hệ thống pháp luật bằng văn bản đã tồn tại tại một nền văn minh cổ đại từ hàng thiên niên kỷ trước thời Hy Lạp và La Mã.
Tấm bia được dựng lên cách đây gần 4.000 năm, với văn bản được khắc để công chúng có thể tiếp cận. Các quy tắc hướng tới những người sống và giao dịch tại chợ, ven sông cũng như trong các khu vực dưới những bức tường thành của Babylon.
Ở đó, hoạt động thương mại không chỉ được xem là chuyện trao đổi hàng hóa và tiền bạc. Người bán hàng, người cung cấp dịch vụ và những người tham gia giao dịch đều được đặt trong một trật tự pháp lý mà trách nhiệm đối với bên còn lại đã được ghi thành điều khoản.
Cột đá ngày nay nằm tại Bảo tàng Louvre ở Paris, nhưng những dòng chữ được khắc trên đó vẫn cho thấy cách một xã hội cách đây gần 4.000 năm tìm cách dùng luật thành văn để kiểm soát các quan hệ trong đời sống. Khoảng cách thời gian rất lớn, còn câu hỏi về trách nhiệm của người cung cấp hàng hóa và dịch vụ đã xuất hiện từ rất sớm.
Nguyễn Liên (tổng hợp)
