Tại phường Thảo Nguyên, tỉnh Sơn La, ông Hàng A Sở đã chuyển những nương ngô, sắn cho thu nhập bấp bênh thành mô hình trồng mận hậu, cam đường canh rộng khoảng 8 ha, mang lại hàng tỷ đồng mỗi năm.
- Tri thức trà truyền thống mở thêm không gian phát triển
- Dòng vốn tỉ USD đổ vào Việt Nam, doanh nghiệp nội đứng trước phép thử mới
- Kế toán trưởng từng cảnh báo rủi ro pháp lý trong vụ Shark Bình
Ở tuổi 71, người nông dân dân tộc Mông vẫn thường xuyên có mặt tại vườn cây do gia đình gây dựng sau nhiều năm thử nghiệm, học hỏi và điều chỉnh kỹ thuật canh tác. Mô hình hiện cho tổng sản lượng mận và cam khoảng 120 tấn mỗi năm, đồng thời tạo việc làm cho hàng chục lao động địa phương.
Hơn 30 năm trước, cuộc sống của vợ chồng ông Sở gắn với những nương ngô, sắn trên đất dốc. Dù quanh năm làm lụng, gia đình vẫn không đủ ăn, có thời điểm phải vào rừng đào củ mài để thay thế lương thực, trong khi bốn người con còn nhỏ cần được chăm lo.
Cây trồng ngắn ngày cho năng suất thấp, giá bán thiếu ổn định khiến công sức bỏ ra chưa đem lại cuộc sống như mong muốn. Trăn trở trước hoàn cảnh ấy, ông bắt đầu tìm kiếm loại cây phù hợp với điều kiện đất đai, khí hậu địa phương nhưng có khả năng tạo ra giá trị kinh tế cao hơn.
Trong thời gian làm cán bộ đoàn, qua những chuyến đi và tiếp xúc với các vùng trồng mận, ông nhận thấy loại quả này được người tiêu dùng ưa chuộng, có tiềm năng trở thành hàng hóa. Khi ấy, tại địa phương, phần lớn người dân vẫn quen trồng ngô, sắn bởi thời gian thu hoạch ngắn hơn.
Năm 1993, ông đưa mận hậu về trồng thử. Kết quả ban đầu khả quan giúp ông tiếp tục mở rộng diện tích, đến năm 1998 vườn mận đã vượt 4 ha và dần trở thành nguồn thu nhập chính của gia đình. Cách làm này cũng được nhiều hộ dân trong vùng học theo.
Tuy nhiên, trồng được nhiều cây chưa đồng nghĩa với việc thu được lợi nhuận cao. Những năm đầu, người trồng chủ yếu chăm sóc theo kinh nghiệm, chưa nắm vững kỹ thuật tạo tán, cắt tỉa và cân đối dinh dưỡng, khiến cây phát triển rậm rạp, quả tuy nhiều nhưng kích thước và chất lượng không đồng đều, khó bán được giá tốt.
Đối với ông Sở, đây là thời kỳ phải tìm cách thay đổi phương pháp canh tác nếu muốn nâng hiệu quả kinh tế. Ông muốn cắt tỉa cành để cây phát triển tốt hơn nhưng chưa có đủ kiến thức để tự tin áp dụng.
Cơ hội đến trong giai đoạn 2009-2014, khi ông tham gia dự án ASODIA và được hướng dẫn kỹ thuật chăm sóc, đốn tỉa mận. Thay vì để cây phát triển tự nhiên, ông bắt đầu loại bỏ những cành không cần thiết, giữ lại cành chính, tạo tán thông thoáng để dinh dưỡng tập trung nuôi quả, dù cách làm này đồng nghĩa với việc sản lượng sẽ giảm.
Những lần đầu thực hiện, ông Sở từng rủ người quen đến xem nhưng không nhận được sự đồng tình. Nhiều người cho rằng việc cắt bỏ nhiều cành chẳng khác nào phá cây nên không tiếp tục theo dõi, còn ông vẫn kiên trì làm theo hướng dẫn, quan sát sự thay đổi qua từng mùa vụ.
Sau khoảng ba năm, vườn mận dần phục hồi, tán cây thấp và thông thoáng hơn, quả lớn, đẹp và đồng đều hơn. Sản lượng mỗi cây giảm từ 1-2 tạ xuống còn 70-80 kg, nhưng chất lượng được cải thiện, thuận lợi cho thu hái và tiêu thụ. Qua đó, ông nhận ra số lượng quả không phải yếu tố duy nhất quyết định hiệu quả sản xuất, bởi chất lượng và giá bán cũng có vai trò quan trọng.
Từ những kinh nghiệm tích lũy được, ông tiếp tục hướng dẫn kỹ thuật chăm sóc, đốn tỉa cho các hộ dân trong vùng thông qua những buổi học và trao đổi thực tế. Với những gia đình khó khăn chưa đủ tiền mua giống, ông hỗ trợ cây trồng, có đợt lên tới hàng nghìn cây, giúp họ có cơ hội phát triển vườn mận mà không phải gánh toàn bộ chi phí ban đầu.
Sau nhiều năm gắn bó với mận hậu, ông tiếp tục tìm hướng phát triển mới nhằm đa dạng hóa cây trồng. Năm 2013, ông đưa giống cam đường canh từ Hưng Yên về trồng thử, rồi chủ động liên hệ người quen để tìm hiểu kỹ thuật do chưa có kinh nghiệm với loại cây này.
Việc chăm sóc cam đòi hỏi sự theo dõi sát sao, từ quản lý bộ rễ, phòng bệnh vàng lá, thối rễ đến điều tiết quá trình ra hoa và đậu quả. Qua từng vụ, ông điều chỉnh cách chăm sóc để thích ứng với điều kiện khí hậu Mộc Châu; đồng thời chú trọng duy trì độ ẩm trong mùa khô, bổ sung dinh dưỡng sau thu hoạch và phòng bệnh sớm, tránh để cây suy yếu mới xử lý.
Hiện gia đình ông có khoảng 8 ha cây ăn quả, chủ lực là mận hậu và cam đường canh. Riêng diện tích cam khoảng 1,5 ha, sản lượng trung bình đạt 30 tấn mỗi năm, những năm thuận lợi có thể lên tới 50-60 tấn. Cam trồng tại Mộc Châu có khả năng chín sớm hơn khoảng 15-20 ngày so với một số vùng khác, tạo lợi thế khi đưa sản phẩm ra thị trường đầu vụ.
Tổng sản lượng mận và cam của gia đình đạt khoảng 120 tấn mỗi năm. Sau khi trừ chi phí, mô hình mang lại thu nhập khoảng 2,2-3,2 tỷ đồng, đồng thời tạo việc làm thường xuyên cho khoảng 15 lao động và thêm 20-30 lao động thời vụ. Thu nhập của người lao động dao động khoảng 6-10 triệu đồng mỗi tháng.
Dù đã xây dựng được mô hình sản xuất có giá trị kinh tế cao, ông Sở vẫn đối mặt với những khó khăn chung của người trồng mận tại Mộc Châu. Năm 2024, mưa đá gây thiệt hại cho nhiều vườn cây; sang năm 2025, nhiều vườn sai quả nhưng thương lái không thu mua hết, khiến một số hộ phải để quả chín trên cây, không thu hồi đủ chi phí đầu tư và thiếu vốn chăm sóc cho vụ tiếp theo.
Đến năm 2026, tâm lý dè dặt trong đầu tư khiến chất lượng tại nhiều vườn cây không còn như trước, trong khi giá bán vẫn thiếu ổn định. Theo ông Sở, người trồng mận phải đối diện với hai sức ép: thời tiết bất lợi có thể làm mất mùa, còn khi sản lượng tăng thì đầu ra chưa chắc được bảo đảm.
Ông mong địa phương có thêm cơ sở thu mua, chế biến để mận không chỉ được tiêu thụ dưới dạng quả tươi mà còn có thể làm mận sấy và các sản phẩm khác. Theo ông, đa dạng hóa kênh tiêu thụ sẽ giúp giảm phụ thuộc vào thời điểm thu hoạch, hạn chế tình trạng quả chín phải bỏ đi và tạo điều kiện để nông dân yên tâm đầu tư chăm sóc vườn cây.
Ngày 12/10/2026, ông Sở được vinh danh là “Nông dân Việt Nam xuất sắc 40 năm Đổi mới” tại Hà Nội. Với ông, sự ghi nhận này đánh dấu chặng đường bền bỉ tìm kiếm phương thức sản xuất hiệu quả hơn, nhưng việc học hỏi và tìm hướng đi mới vẫn tiếp tục, ngay cả khi đã bước sang tuổi ngoài 70.
Vi Tuấn (tổng hợp)
