Nhật Bản đang đầu tư cho AI, bán dẫn và nhiều lĩnh vực mới, nhưng phía sau là một mục tiêu dài hơn: duy trì năng lực tạo ra công nghệ cho những nhu cầu chưa xuất hiện.
- Nữ sinh Hải Phòng 18 tuổi ghi dấu ấn tại Chung khảo Hoa hậu Việt Nam 2026
- Đỗ Thị Vân, người vợ lính 36 năm chờ chồng và cơn bệnh lạ ập đến tuổi xế chiều
- Thiên Nhẫn khơi dậy di sản, mở lối đón du khách về nguồn
Trong một cuộc gặp của các cựu lưu học sinh Nhật Bản, câu hỏi về vị trí của Nhật Bản giữa làn sóng AI khiến cả bàn ăn cùng suy nghĩ. Câu trả lời không nằm ở một mô hình AI cụ thể, mà dần hiện ra từ công việc của những nhà khoa học vẫn chuẩn bị cho những vấn đề có thể xảy ra trong tương lai.
Một người thầy của tác giả, hiện 78 tuổi, vẫn gần như ngày nào cũng đến phòng thí nghiệm. Nhóm nghiên cứu của ông đang tìm cách thu hồi phốt pho từ chất thải để làm nguyên liệu sản xuất phốt pho vàng (P₄), loại vật liệu quan trọng với chất bán dẫn, chip điện tử, hóa dược và nhiều công nghệ cao.
Nguồn cung phốt pho vàng trên thế giới không nhiều, trong khi nhu cầu đối với ngành bán dẫn đang chịu thêm sức ép khi AI phát triển mạnh. Điều đáng chú ý nằm ở chỗ nghiên cứu được tiến hành trước khi một cuộc khủng hoảng tài nguyên thực sự xảy ra.
Ở một câu chuyện khác, khi được hỏi các nhà khoa học Nhật Bản còn nghiên cứu công nghệ chế biến đất hiếm hay không, một giáo sư đầu ngành về vật liệu trả lời: “Công nghệ chế biến đất hiếm về cơ bản đã được xác lập. Các nhà máy vận hành rất tốt”.
Sau đó, ông nói thêm: “Điều chúng tôi quan tâm bây giờ là làm thế nào để tạo ra những vật liệu mới thay thế để không còn cần đến đất hiếm nữa”.
Hai câu trả lời nằm ở hai lĩnh vực khác nhau, nhưng cùng hướng về một cách nghĩ: không chỉ tìm cách sử dụng tốt hơn một nguồn lực đang có, mà chuẩn bị cho thời điểm nguồn lực ấy có thể không còn đủ hoặc không còn cần thiết.
Ít ngày sau cuộc gặp, tác giả đọc lại Kế hoạch Cơ bản lần thứ 7 về Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo được Nội các Nhật Bản thông qua ngày 27/3/2026. Những gì hai người thầy đang làm vì thế không còn giống những câu chuyện riêng lẻ, mà nằm trong một hướng đi rộng hơn của Nhật Bản.
Trong giai đoạn 2026-2030, Nhật Bản dự kiến đầu tư khoảng 60.000 tỷ yên từ ngân sách nhà nước và huy động khoảng 180.000 tỷ yên từ cả khu vực công và tư cho nghiên cứu và phát triển. AI, bán dẫn, công nghệ lượng tử, công nghệ sinh học cùng nhiều lĩnh vực chiến lược khác được xác định là những động lực quan trọng của nền kinh tế trong tương lai.
Nhưng phía sau danh sách công nghệ được ưu tiên còn có một mục tiêu khác: phục hồi năng lực nghiên cứu của quốc gia, xây dựng Nhật Bản thành một “New Technology Nation” (新技術立国), đưa khoa học và công nghệ trở thành động lực trung tâm của tăng trưởng kinh tế.
Kế hoạch cũng hướng tới đào tạo thêm nhiều tiến sĩ, thu hút các nhà khoa học giỏi trên thế giới và phát triển các startup DeepTech. Điều đó cho thấy khoản đầu tư không chỉ nhằm tạo ra một công nghệ mới, mà còn nhằm duy trì khả năng tiếp tục tạo ra những công nghệ mới.
Nhật Bản không đứng ngoài cuộc đua AI. Nhưng cách nhìn từ những phòng thí nghiệm ấy cho thấy họ không chỉ đặt câu hỏi về công nghệ đang dẫn đầu hôm nay.
Một công nghệ có thể từng là biểu tượng của một thời kỳ rồi trở thành một phần của quá khứ. AI cũng có thể đi qua hành trình như vậy. Sau AI có thể là vật liệu mới, năng lượng mới hoặc một công nghệ mà hiện tại chưa ai biết tên.
Vì thế, câu chuyện về người giáo sư 78 tuổi vẫn đến phòng thí nghiệm, hay những nhà khoa học vật liệu đã nghĩ đến việc thay thế đất hiếm trước khi thế giới thực sự thiếu đất hiếm, không chỉ nói về một đề tài nghiên cứu. Nó cho thấy giá trị của việc chuẩn bị sớm.
Một quốc gia có thể không mãi giữ vị trí dẫn đầu trong từng công nghệ, nhưng nếu duy trì được năng lực nghiên cứu, đào tạo con người và tạo ra công nghệ mới, quốc gia đó vẫn có thể chủ động trước những thay đổi tiếp theo.
Có lẽ điều đáng chú ý nhất từ Nhật Bản không phải là họ đang nghiên cứu công nghệ gì, mà là họ bắt đầu chuẩn bị cho những câu hỏi của tương lai từ khi những câu hỏi ấy còn chưa trở thành vấn đề.
Khánh Chi (tổng hợp)
