Sau khi chính quyền Assad sụp đổ cuối năm 2024, Syria phát hiện hơn 100 mộ tập thể trên khắp cả nước. Hàng nghìn bộ hài cốt cần được nhận dạng, ước tính tốn 200 triệu USD.
- Phụ huynh Hà Nội mong được thi lớp 10 sớm
- Bắt tạm giam 7 đối tượng lừa đảo chiếm đoạt gần 7 tỷ đồng tại An Giang
- Xã Yên Trạch (Thái Nguyên): Thoát nghèo nhờ mô hình nuôi ốc thương phẩm
Hơn 100 mộ tập thể xuất hiện sau khi chế độ Assad sụp đổ
Từ tháng 12/2024 đến nay, các đội pháp y tại Syria liên tục phát hiện những khu mộ tập thể quy mô lớn, rải rác từ nam tới bắc đất nước. Đây là hệ quả của nhiều thập kỷ xung đột, đàn áp và chiến tranh.
Một trong những điểm khai quật đầu tiên diễn ra tại Izraa ở miền nam. Khi chủ đất chuẩn bị bán lại khu vực gần trạm gác cũ của chính quyền Assad, người dân phát hiện 31 thi thể ở nhiều giai đoạn phân hủy khác nhau.
Chuyên gia pháp y Mamdouh Zoubi đã thu gom các bộ hài cốt, đánh số, chụp ảnh kèm quần áo và lưu giữ răng – mẫu ADN để phục vụ nhận dạng. Trường hợp không thể xác minh, thi thể được chôn cất lại theo thủ tục.
Theo lời ông Zoubi, sau ngày 8/12/2024 – thời điểm chế độ Assad sụp đổ – hầu hết những người mất tích “gần như chắc chắn đang nằm dưới lòng đất”.
Sau sự kiện này, khi người dân dọn dẹp đổ nát, mở rộng đất nông nghiệp hoặc thu hồi các khu vực từng giao tranh, nhiều mộ tập thể tiếp tục được phát lộ.
Trung tâm Công lý Chuyển tiếp thống kê 134 mộ tập thể, và dự báo con số thực tế sẽ còn tăng khi công tác điều tra mở rộng. Quy mô các mộ dao động từ vài chục đến hàng chục nghìn nạn nhân.
Bối cảnh của những khu chôn cất tập thể
Các nhà điều tra cho rằng những thi thể trong các mộ tập thể phản ánh toàn bộ lịch sử xung đột Syria:
50 năm cầm quyền của cha con Assad với cáo buộc sát hại và tra tấn hàng nghìn tù nhân. Nổi dậy năm 2011 và chiến dịch đàn áp, khiến khoảng nửa triệu người thiệt mạng.
Phe nổi dậy, các nhóm vũ trang và IS cũng gây ra nhiều vụ chôn cất tập thể khác. Động đất 2023 ở Thổ Nhĩ Kỳ – Syria khiến hàng chục nghìn người thiệt mạng, tạo thêm số lượng lớn nạn nhân chưa xác định.
Công tác điều tra được đánh giá sẽ kéo dài nhiều năm, tương tự Bosnia, nơi hơn 1.000 nạn nhân thảm sát Srebrenica (1995) vẫn chưa được nhận dạng sau gần 30 năm.
Ông Mohammad Reda Jalkhi, lãnh đạo Ủy ban Người Mất tích, cho biết Syria cần khoảng 200 triệu USD để xây dựng hệ thống pháp y, giám định ADN và cơ sở lưu trữ dữ liệu nạn nhân. Nhiều nhân chứng kể lại các quy trình chôn cất bí mật trong giai đoạn xung đột.
Ông Muhammad Afif Naifeh mô tả xe tải lạnh chở thi thể từ nhà tù đến khu chôn cất Najha gần sân bay Damascus, hoạt động đều đặn 2 lần/tuần. Khi số lượng tử vong tăng, thi thể không còn được bọc trong túi ni lông. Mùi hôi thối bao trùm khu vực.
Các tài xế quân y cho biết năm 2012–2013, thi thể được đưa lên đồi gần al-Tall và đổ xuống các hố lớn trong đêm. Người dân địa phương nhận ra mùi tử khí từ xa và báo lại nhiều lần nhưng không có phản hồi từ lực lượng an ninh. Các giấy chứng tử thời kỳ này thường ghi chung chung “tim ngừng đập”.
Khó khăn trong nhận dạng và nỗi đau của gia đình nạn nhân
Tháng 8/2025, chuyên gia pháp y Anas Hourani được giao xử lý hài cốt tại giếng nước ở Ma’an (Hama). Do ngâm nước thời gian dài, các bộ xương lẫn lộn. Nhóm điều tra ước tính trong giếng có khoảng bảy người.
Hourani phải phục dựng từng bộ xương, so sánh răng với hồ sơ, đánh số và lưu mẫu ADN. Quần áo được giữ lại để phục vụ nhận dạng bằng mắt từ gia đình.
Tại Hama, 15 gia đình đã nhận được hài cốt người thân – một bước nhỏ nhưng quan trọng trong hành trình tìm lại danh tính cho hàng nghìn nạn nhân.
Ông Muthanna al-Mutairi, 40 tuổi, cho biết gia đình tin rằng anh trai mình chết trong nhà tù Saydnaya và có thể nằm trong giếng Ma’an. Quanh miệng giếng vẫn còn vương lại nhiều mảnh quần áo. “Họ chôn vội mà không che giấu gì, vì nghĩ sẽ chẳng ai tìm thấy,” ông nói.
Theo: Khai Mở
