Tiếng Then vang lên giữa thung lũng mây Ba Bể đang hồi sinh mạnh mẽ, lớp trẻ say mê học hát, tiếng đàn Then lại ngân vang bên nhà sàn cổ. Cộng đồng nhỏ ở xã Phúc Lộc đang viết tiếp một chương mới cho di sản văn hóa.
- Bệnh nhi “vật lộn” với cúm giữa mùa dịch, bác sĩ nhấn mạnh điều ít ai biết
- ‘Kế hoạch hòa bình’ của Trump: Cú phản bội khiến Ukraina và châu Âu phẫn nộ
- Van Dijk thừa nhận Liverpool đã quá “run rẩy và phòng ngự quá tệ”
Lớp di sản sống lại từ cộng đồng
Ở xã Phúc Lộc (gần hồ Ba Bể, Bắc Kạn), mỗi buổi chiều hiu quạnh lại trở nên ấm áp khi tiếng đàn, tiếng Then hòa cùng khói bếp, mây núi bay lượn quanh mái nhà sàn. Khung cảnh ấy không chỉ đánh thức nốt nhạc cổ truyền, mà còn gợi mở vấn đề bảo tồn văn hóa trong đời sống hiện đại.
Gốc gác của tiếng Then là nghi lễ tâm linh, lời ru tâm hồn, lời nối hậu duệ với tổ tiên — từng vang lên trong các dịp cầu an, lễ hội, mời vía. Nhưng ngày nay, cùng với biến đổi xã hội, Then-Tính dần “khoác áo mới”: lời ca ca ngợi thiên nhiên, núi rừng Ba Bể, cuộc sống đổi thay, tinh thần lao động và lòng kính yêu tổ tiên. Cộng đồng người Tày nơi đây, vốn chịu ảnh hưởng sâu sắc bởi Then, đang nỗ lực biến di sản thành hơi thở thường nhật.
Mô hình bảo tồn và “hồi sinh” di sản
Đầu năm 2024, nhóm cộng đồng tại Phúc Lộc thành lập Câu lạc bộ Mây núi Nàng Tiên, khởi đầu với hơn 50 thành viên, nay đã lên đến 63 người, từ nhiều bản làng như Chợ Giải, Nà Ma, Vằng Kè, Cốc Lót, Nà Dài… Câu lạc bộ tổ chức sinh hoạt định kỳ hàng tuần tại nhà sàn dòng họ Hoàng ven suối, giữa núi rừng và ruộng ngô.
Trong các buổi sinh hoạt, người lớn truyền dạy đàn tính, hát Then, múa quạt; lớp trẻ có em từ 8 đến 15 tuổi rất say mê học luyến láy, lướt ngón đàn, tập điệu múa. Có em sau gần một năm đã tự tin biểu diễn trước bà con. Một nghệ nhân 67 tuổi kể rằng, dù trời mưa gió hay mùa bận ruộng, vẫn có hơn 30 người đội áo mưa, vượt đường xa đến tập.
Hành động ấy không chỉ giữ cho Then sống lại mà còn biến cộng đồng nhỏ thành người gìn giữ văn hóa, khối liên kết giữa già và trẻ, giữa quá khứ và tương lai.
Cơ hội phát triển du lịch bản sắc
Sự “hồi sinh” tiếng Then tại Phúc Lộc mang tới tiềm năng phát triển du lịch văn hóa, du khách không chỉ ngắm cảnh hồ, rừng, núi mà được trải nghiệm không khí thực, nghe tiếng đàn Then bên bếp lửa, nhà sàn gỗ, trong mây sớm lững lờ. Đối với bà con địa phương, đây là cơ hội để đời sống nâng lên, vừa giữ văn hóa, vừa phát triển kinh tế.
Tuy vậy, để bảo tồn bền vững, cần cẩn trọng trước nguy cơ thương mại hóa: biến Then thành “show diễn” mất đi chiều sâu tâm linh; đồng thời cần có hỗ trợ từ chính quyền, tổ chức văn hóa để giữ gìn nét thuần, tư liệu hóa lời then, nhạc, múa, phong tục — tránh việc mai một theo thời gian.
Từ một nỗi lo di sản dần phai nhạt, cộng đồng Phúc Lộc đã tự đứng lên hồi sinh — để tiếng Then không chỉ vang trong ký ức, mà sống mãi trong lòng người địa phương và du khách. Di sản không cần nằm yên trong viện bảo tàng: nó cần được thở, được truyền lại, được sống.
Theo: Thái Nguyên
