Một ấm chè được châm nước lần thứ hai, rồi lần thứ ba. Nước nhạt dần, vị chát không còn rõ như ban đầu, hương cũng khó gọi tên…
Có người bảo uống vậy thì còn gì nữa, nhưng cũng có người vẫn giữ thói quen rót thêm một lần nước, như thể chưa muốn dừng lại. Khi chè pha nhiều lần, điều mất đi có thể thấy khá rõ. Nhưng điều còn lại thì không dễ nhận ra, vì nó không nằm hẳn ở vị đậm hay nhạt.
Bài này không để bàn xem nên hay không nên pha lại, chỉ để ở lại một chút với chén chè đang nhạt dần ấy, xem trong sự giảm bớt đó ta còn cảm được điều gì.
Khi vị không còn đậm, sự chú ý của ta thay đổi thế nào?
Trong thói quen pha chè hằng ngày, rất nhiều người rót nước hai, nước ba như một điều tự nhiên. Không phải vì đang tìm kiếm thêm hương vị mới, mà đơn giản vì còn lá đó, còn ấm nước nóng đó, và còn một khoảng thời gian chưa muốn kết thúc. Ở trải nghiệm uống chè quen thuộc, việc pha nhiều lần không phải là một kỹ thuật, mà chỉ là một nếp uống đã thành quen tay.
Nước đầu thường cho cảm giác rõ ràng hơn. Có thể là vị chát nổi lên ngay đầu lưỡi, có thể là chút đậm khiến ta phải chậm lại một nhịp. Sang nước hai, nhiều khi vị dịu đi, cảm giác gắt bớt rõ, và chén chè trở nên dễ uống hơn. Đến nước ba, không ít người thấy gần như chỉ còn lại màu nước nhạt và chút ấm nơi cổ họng. Chính ở điểm này, câu hỏi “còn gì để cảm nhận?” bắt đầu xuất hiện.
Khi cảm nhận giảm dần nhưng không giống nhau ở mỗi người
Điều thú vị là sự giảm dần ấy không diễn ra giống nhau với tất cả mọi người. Có người nói rằng từ nước hai đã thấy nhạt, không còn gì đáng chú ý. Nhưng cũng có người vẫn nhận ra một chút ngọt nhẹ ở cuối lưỡi, hay một cảm giác mềm ở cổ họng dù vị không còn rõ. Như trong vì sao cùng một chén trà, mỗi người một vị, cảm nhận không chỉ phụ thuộc vào lá chè, mà còn phụ thuộc vào cách mỗi người ở lại với chén chè ấy lâu hay mau.
Lấy một ví dụ quen thuộc như Thẩm Trà: Chè xanh Thái Nguyên, nước đầu có thể khá đậm, nước hai dịu lại, và nước ba rất nhẹ. Nếu ta chỉ tìm một vị nổi bật để bám vào, có lẽ sẽ dừng ở nước hai. Nhưng nếu ta không còn đặt nặng việc phải gọi tên hay phân biệt, nước ba vẫn có thể giữ lại một điều gì đó rất nhỏ, như cảm giác ấm nơi bàn tay, hay nhịp uống chậm hơn so với ban đầu.
Vì vậy, khi chè pha nhiều lần không còn đậm như trước, có lẽ điều thay đổi không chỉ nằm trong chén chè, mà còn nằm ở cách ta chú ý. Khi vị lùi xuống, sự chú ý nếu vẫn còn ở lại, ta sẽ thấy mình đang uống khác đi so với lúc đầu, dù khó nói rõ khác ở điểm nào.
Khi cách pha thay đổi, sự “nhạt dần” có còn như cũ?
Nói chè pha nhiều lần sẽ nhạt dần là điều khá quen thuộc với cách hãm chè của người Việt. Ta cho nước vào ấm, chờ một lúc rồi rót ra uống, sau đó lại châm thêm nước. Lá chè được ngâm lâu trong ấm, nên mỗi lần rót ra, vị sẽ nhẹ hơn một chút, như thể đang đi xuống theo từng lượt nước.
Nhưng hiện nay, cũng có những cách pha khác. Có người hãm nước đầu rồi chắt, sau đó khi pha những nước tiếp theo pha chung với nước “cốt” (hãm nước đầu), nhờ vậy vị trà giữ được độ đậm khá đều. Có người lại rót nước vào, chờ một khoảng thời gian ngắn rồi chắt hết ra chén tống để uống, tránh để lá ngâm quá lâu trong ấm. Ở những lần sau, thời gian chờ có thể dài hơn một chút, và đôi khi nước trà của hai lần hãm được trộn lại với nhau để vị không quá chênh lệch.
Khi vị không còn giảm mạnh, ta có còn nhận ra sự chuyển động?
Khi cách pha thay đổi, sự “nhạt dần” không còn rõ như kiểu hãm quen thuộc. Vị có thể giữ được độ đậm tương đối ổn định qua nhiều tuần nước. Lúc đó, nếu chỉ nhìn vào mức độ đậm nhạt, ta có thể nghĩ rằng chén trà ít thay đổi.
Nhưng sự thay đổi vẫn có, chỉ là nó tinh tế hơn và khó gọi tên hơn. Có khi không nằm ở độ chát, mà ở độ mềm của nước trà, ở cảm giác trong miệng sau khi nuốt, hay ở tốc độ mình uống. Khi vị không còn giảm mạnh qua từng nước, ta buộc phải chú ý vào những chuyển động nhỏ hơn, nếu muốn cảm.
Vì vậy, câu hỏi “chè pha nhiều lần thì còn gì để cảm nhận?” không chỉ phụ thuộc vào việc ta pha theo kiểu nào. Dù là hãm để vị nhạt dần, hay điều chỉnh để vị giữ tương đối đều, điều còn lại vẫn là cách ta ở lại với sự thay đổi ấy. Nếu chỉ tìm một đỉnh vị rõ ràng, ta sẽ sớm thấy hết. Nhưng nếu chấp nhận rằng cảm nhận có thể mờ, có thể nhỏ, thì ngay cả khi vị không đổi nhiều, chén trà vẫn không hoàn toàn giống nhau.
Khi gần như không còn gì rõ ràng
Đến một lúc nào đó, dù pha theo cách hãm quen thuộc hay điều chỉnh để vị đều hơn, ta vẫn sẽ gặp một tuần nước mà cảm giác trở nên rất mờ. Không còn chát rõ, không còn ngọt rõ, hương nếu có cũng rất nhẹ. Chén trà lúc này dễ bị xem như “hết rồi”, nhất là khi ta đã quen với việc tìm một điểm nổi bật để bám vào.
Nhưng chính ở những tuần nước gần như không còn gì rõ ràng ấy, cách uống của ta lộ ra rõ nhất. Có người dừng lại ngay, vì nghĩ rằng không còn giá trị để tiếp tục. Có người vẫn rót thêm một chén, không phải để tìm vị, mà chỉ để giữ một nhịp quen trong buổi sáng hay buổi chiều. Khi vị rút xuống rất thấp, phần còn lại không còn nằm nhiều trong lá chè, mà nằm ở thói quen và sự hiện diện của người uống.
Không phải lúc nào “nhạt” cũng là hết
Chữ “nhạt” thường khiến ta nghĩ đến sự thiếu hụt. Nhưng trong trải nghiệm uống, nhạt đôi khi chỉ là một mức khác của cảm giác. Có những chén trà không để lại ấn tượng rõ ràng, nhưng vẫn giúp ta chậm lại một chút, hoặc làm dịu đi vị đậm của chén trước đó. Sự chuyển từ đậm sang nhạt, nếu đi trọn vẹn, có khi giống một quá trình hạ nhiệt hơn là một sự mất mát.
Vì thế, khi chè pha nhiều lần gần như không còn gì nổi bật, có lẽ điều còn lại không phải là hương hay vị theo nghĩa quen thuộc, mà là cách ta kết thúc một ấm chè. Ta kết thúc vội vàng vì nghĩ đã “hết”, hay ta để nó tự nhạt dần đến mức mình không còn mong đợi gì nữa. Ở ranh giới đó, cảm nhận không còn nằm ở việc phân biệt tốt – xấu, đậm – nhạt, mà ở việc ta có chấp nhận sự giảm dần ấy như một phần tự nhiên của việc uống hay không.
Khi kết thúc một ấm chè không còn là chuyện của vị
Sau vài lần châm nước, điều còn lại trong ấm chè thường không nhiều. Lá đã mở hết, màu nước nhạt dần, và nếu chỉ nhìn vào mức độ đậm nhạt, ta dễ nghĩ rằng mình đang uống phần “cuối cùng”. Nhưng kết thúc một ấm chè không chỉ là chuyện của vị giảm xuống bao nhiêu, mà còn là cách ta rời khỏi nó.
Ở trải nghiệm uống chè quen thuộc, nhiều người không đếm mình đã pha bao nhiêu nước. Họ chỉ rót khi còn muốn uống và dừng khi thấy đủ. Khi nhìn lại, có thể không nhớ rõ nước thứ ba khác nước thứ hai thế nào, nhưng vẫn nhớ rằng ấm chè đã đi cùng mình trọn một buổi sáng.
Cảm nhận không phải lúc nào cũng nằm ở sự khác biệt rõ ràng
Khi nói đến cảm nhận, ta thường nghĩ đến việc phân biệt được cái này khác cái kia. Nhưng thực tế, có những thay đổi rất nhỏ, gần như không thể gọi tên, vẫn đang diễn ra trong quá trình uống. Như cùng một chén trà, mỗi người một vị, có người nhạy với vị chát, có người lại chú ý đến cảm giác nơi cổ họng. Khi chè pha nhiều lần, sự khác biệt ấy càng rõ: có người thấy “hết rồi”, có người vẫn cảm được một chút mềm hay một chút ấm còn sót lại.
Ngay cả với một ấm Chè xanh Thái Nguyên, nếu đi đến tuần nước cuối, ta có thể không còn phân biệt được mùi hay vị cụ thể. Nhưng vẫn có một sự chuyển động rất nhẹ giữa các chén: có chén uống nhanh hơn, có chén để nguội mới uống, có chén chỉ nhấp một ngụm rồi đặt xuống. Những khác biệt ấy không nằm trong lá chè nữa, mà nằm trong nhịp uống của người cầm chén.
Vì vậy, khi hỏi chè pha nhiều lần thì còn gì để cảm nhận, có lẽ câu trả lời không cần phải là một mùi hay một vị cụ thể. Đôi khi, điều còn lại chỉ là sự nhận ra rằng mình đã đi cùng ấm chè đến hết một vòng, từ đậm xuống nhạt, từ rõ đến mờ. Và nếu ta không vội vàng phủ nhận phần cuối ấy, thì ngay cả khi gần như không còn gì nổi bật, trải nghiệm uống vẫn chưa hẳn là trống rỗng.
Khi ta không còn hỏi “còn gì nữa không?”
Đến cuối một ấm chè, có thể ta sẽ không nhớ rõ mình đã pha bao nhiêu lần nước. Cũng không chắc mình còn phân biệt được nước thứ ba với nước thứ tư. Nhưng có một điều khá rõ: câu hỏi “còn gì để cảm nhận?” dường như không còn quan trọng như lúc đầu.
Khi mới rót nước đầu tiên, ta dễ chú ý vào vị đậm hay nhạt. Khi sang những tuần sau, ta bắt đầu để ý xem sự thay đổi diễn ra thế nào. Nhưng đến những chén gần cuối, nếu vẫn còn ngồi đó, có lẽ ta không còn tìm kiếm một điểm nổi bật nữa. Ta chỉ uống, như một phần tiếp nối của khoảng thời gian đang trôi.
Có thể chè pha nhiều lần thật sự nhạt đi. Có thể đến một lúc nào đó, trong chén gần như chỉ còn hơi ấm. Nhưng nếu ta không đặt nặng việc phải tìm thấy điều gì đặc biệt, thì chính sự nhạt dần ấy lại trở thành một phần tự nhiên của việc uống. Nó không cần phải đáng giá hơn, cũng không cần phải bị xem nhẹ hơn.
Và biết đâu, điều còn lại sau nhiều lần châm nước không nằm ở mùi hay vị, mà nằm ở chỗ ta đã đi hết một ấm chè mà không vội vàng dừng lại giữa chừng.
Đọc trong Thẩm Trà
- Thẩm Trà: Tập Cẩn Vị
Giữ một chút chú ý khi uống, không để vị trôi qua quá nhanh. - Khi trà không còn được uống như trà
Khi cách uống thay đổi, bối cảnh thay đổi, cảm nhận cũng không còn như cũ. - Vì sao người Việt gọi là chè chứ không phải trà (nguồn văn hóa – Khaimo)
(Mở rộng cách người uống hiện diện với chén trà, không nhằm tạo chuẩn hay phân loại.)
