Chợ phiên Phố Đoàn ở Pù Luông, Thanh Hóa, không chỉ là nơi trao đổi nông sản mà còn lưu giữ nét sinh hoạt văn hóa của đồng bào Thái, Mường, tạo điểm nhấn cho du lịch cộng đồng.
- Nhận 30.000 USD rồi rời Đà Nẵng vào Nha Trang lẩn trốn
- Băng Nam Cực thiếu gần 1 triệu km², cảnh báo hệ quả dài hạn
- Lợi thế Iran tại eo Hormuz suy giảm, Mỹ gia tăng sức ép
Mỗi tuần hai phiên vào sáng thứ Năm và Chủ nhật, chợ Phố Đoàn lại nhộn nhịp người dân từ các bản làng tìm về mua bán, trao đổi sản vật. Với du khách, đây là dịp tiếp cận đời sống vùng cao qua những hoạt động đời thường, từ gian hàng nông sản, đặc sản núi rừng đến trang phục và sản phẩm thủ công truyền thống.
Chợ Phố Đoàn, còn được gọi là chợ Phố Đòn, hình thành từ thời Pháp thuộc, gắn với nhu cầu giao thương của cư dân các xã Lũng Niêm, Thành Sơn, Thành Lâm, Lũng Cao, Cổ Lũng và những khu vực lân cận. Nhờ nằm ở vị trí kết nối nhiều tuyến đường từ các bản, xã, khu chợ trở thành điểm gặp gỡ quen thuộc của cư dân vùng cao.
Phiên chợ thường bắt đầu khoảng 6h và kéo dài đến gần trưa. Từ sáng sớm, các tuyến đường dẫn về Phố Đoàn đã đông người, trong đó có những phụ nữ mang gùi rau, măng, gạo nếp nương, trứng, gà, vịt cùng nhiều sản vật từ nương rẫy, rừng và suối xuống chợ.
Ngày nay, chợ được sửa sang với hệ thống mái che kiên cố trên diện tích khoảng 2.000m², thay cho những gian hàng tạm trước đây. Diện mạo khang trang hơn nhưng nhịp sinh hoạt truyền thống vẫn được duy trì khi người dân mang những sản vật sẵn có đến trao đổi, có khi chỉ là vài bó rau, vài chục quả trứng, ít cá suối hoặc những gói gia vị đã phơi khô.
Điểm tạo nên nét riêng của Phố Đoàn nằm ở mối liên hệ trực tiếp giữa hàng hóa và đời sống người bán. Rau được hái từ vườn, măng lấy từ rừng, cá bắt dưới suối, còn các loại gia vị được người dân trồng hoặc thu hái rồi sơ chế tại nhà, qua đó giúp du khách phần nào hiểu hơn về cuộc sống của cư dân vùng cao.
Mắc khén, hạt dổi, măng rừng, rau rừng, cá suối, ốc, gà đồi, vịt Cổ Lũng cùng nhiều sản vật khác thường xuất hiện tại chợ tùy theo mùa. Các gian hàng bánh cũng thu hút người mua với bánh nếp, bánh rán, bánh cuốn và nhiều món quà quê được chế biến nóng hổi.
Bên cạnh sản vật địa phương, chợ còn có các gian hàng thổ cẩm, quần áo và vật dụng sinh hoạt. Những bộ váy áo nhiều màu sắc, khăn piêu và sản phẩm dệt thủ công góp phần tạo nên không gian sinh động, phản ánh một phần đời sống văn hóa của đồng bào các dân tộc nơi đây.
Tuy nhiên, sức hấp dẫn của Phố Đoàn không chỉ đến từ những mặt hàng được bày bán. Với nhiều người dân, xuống chợ còn là dịp gặp gỡ, hỏi thăm người quen sau những ngày lên nương, xuống ruộng, nên việc mua bán đôi khi chỉ là một phần trong cuộc giao lưu cộng đồng.
Cách trao đổi tại chợ vẫn mang nét chân chất, thuận mua vừa bán; trong một số trường hợp, người dân còn đổi sản vật cho nhau. Sự cởi mở trong giao tiếp khiến phiên chợ không đơn thuần là nơi giao dịch mà còn là không gian sinh hoạt cộng đồng được duy trì qua thời gian.
Pù Luông là vùng cư trú lâu đời của đồng bào Thái, Mường, trong đó chợ Phố Đoàn từng giữ vai trò là nơi người dân từ nhiều hướng tìm về trao đổi hàng hóa, gặp gỡ và giao lưu. Những tư liệu, nghiên cứu về vùng Mường Khoòng cũng cho thấy Phố Đoàn từ lâu đã gắn với hoạt động giao thương và sinh hoạt của cư dân trong khu vực.
Trong ngày chợ, những người phụ nữ mặc trang phục truyền thống, người cao tuổi mang sản vật từ vườn nhà hay người trẻ tranh thủ mua bán cùng xuất hiện trong một không gian. Sự hiện diện của nhiều thế hệ tạo nên sự tiếp nối tự nhiên của đời sống cộng đồng.
Với du khách, đây là cơ hội quan sát văn hóa địa phương từ những hoạt động gần gũi nhất thay vì qua một chương trình được dàn dựng riêng. Trang phục, tiếng nói, cách bày hàng, lựa chọn sản vật hay những câu chuyện bên quầy hàng đều trở thành những chi tiết giúp người ngoài vùng hiểu hơn về đời sống của người dân Pù Luông.
Trong các dịp lễ hội hoặc hoạt động văn hóa, không gian chợ còn có thể gắn với dân ca, dân vũ, tiếng khèn, tiếng trống và những điệu múa truyền thống. Khi đó, phiên chợ trở thành điểm gặp gỡ giữa sinh hoạt thường nhật với những giá trị văn hóa được trao truyền qua nhiều thế hệ.
Ẩm thực cũng góp phần tạo sức hấp dẫn riêng cho chợ phiên. Xôi nếp nương, gà nướng, cá suối nướng, canh măng chua, các loại bánh truyền thống hay rượu cần giúp du khách cảm nhận Pù Luông thông qua những nguyên liệu bản địa và cách chế biến gắn với đời sống của người dân.
Theo thời gian, chợ đã có những thay đổi về diện mạo và hàng hóa, lượng khách du lịch cũng tăng lên nhưng các sản vật từ nương rẫy, vườn nhà và núi rừng vẫn giữ vị trí quan trọng. Sự đan xen giữa những yếu tố truyền thống và diện mạo mới tạo nên sức sống riêng cho Phố Đoàn.
Đáng chú ý, chợ không phải một không gian được dựng lên chỉ để phục vụ khách du lịch mà trước hết vẫn là nơi người dân địa phương sử dụng và duy trì trong đời sống. Đây cũng là nền tảng để giá trị văn hóa của chợ có thể trở thành một phần trong sản phẩm du lịch cộng đồng mà không tách rời đời sống thực tế.
Những năm gần đây, sự phát triển của du lịch cộng đồng tại Pù Luông đưa chợ Phố Đoàn đến gần hơn với du khách. Nhiều hành trình khám phá khu vực được kết hợp với việc ghé chợ vào sáng thứ Năm hoặc Chủ nhật, tạo thêm trải nghiệm bên cạnh các điểm đến thiên nhiên và bản làng.
Với du khách quốc tế, phiên chợ đem lại trải nghiệm khác với những điểm tham quan được tổ chức theo chương trình cố định. Họ có thể đi giữa các gian hàng, tìm hiểu sản vật, trò chuyện với người bán, thưởng thức món ăn địa phương hoặc mua thổ cẩm, gia vị vùng cao làm quà.
Từ Phố Đoàn, du khách có thể kết hợp khám phá các bản làng và điểm đến trong khu vực như bản Hiêu, thác Hiêu cùng những tuyến trải nghiệm đời sống cộng đồng. Sự kết nối này mở ra khả năng để chợ trở thành một mắt xích trong chuỗi sản phẩm du lịch Pù Luông thay vì chỉ là một điểm dừng chân ngắn.
Việc phát huy giá trị du lịch của chợ vì vậy cần được thực hiện trên nền tảng bảo tồn chức năng vốn có, thay vì biến nơi đây thành một không gian trình diễn. Những vấn đề thiết thực như vệ sinh môi trường, an ninh trật tự, giao thông, khu vực bán hàng, nhà vệ sinh và thông tin hướng dẫn cũng cần tiếp tục được quan tâm.
Người dân cũng cần được hỗ trợ nâng cao chất lượng sản phẩm, đóng gói, giới thiệu nguồn gốc và quảng bá các mặt hàng đặc trưng. Sự phối hợp giữa chính quyền, cộng đồng dân cư và doanh nghiệp du lịch có thể góp phần đưa sản vật địa phương đến gần hơn với du khách, đồng thời tạo thêm nguồn thu cho người dân.
Quan trọng hơn, khai thác du lịch cần đi cùng bảo tồn các giá trị vốn có. Những sản vật tự nhiên cần được khai thác phù hợp, các giá trị văn hóa cần được tôn trọng và hoạt động buôn bán không nên làm mất đi sự thân thiện, mộc mạc vốn tạo nên nét riêng của phiên chợ.
Giữa những thay đổi nhanh chóng của đời sống, Phố Đoàn vẫn duy trì nhịp chợ vào hai buổi sáng mỗi tuần, nơi người Thái, người Mường và cư dân các bản làng quanh vùng tìm về cùng sản vật và những câu chuyện đời thường. Giữ được nhịp chợ, cách ứng xử và những sản vật gắn với cuộc sống địa phương cũng là giữ lại một phần ký ức văn hóa của Pù Luông.
Trong hành trình khám phá Pù Luông, chợ Phố Đoàn vì thế không chỉ là nơi mua đặc sản mà còn giúp du khách nhìn thấy đời sống vùng cao qua những điều bình dị: một gùi rau, mẹt bánh, tấm thổ cẩm hay câu chuyện bên quầy hàng. Từ những giá trị tưởng như nhỏ bé ấy, một không gian văn hóa tiếp tục được gìn giữ và có thể trở thành nguồn lực cho du lịch cộng đồng, tạo thêm sinh kế cho người dân mà vẫn bảo tồn bản sắc địa phương.
Thiên An (tổng hợp)
