Iran đang đứng trước sự giằng co giữa nhóm thúc đẩy đàm phán và phe cứng rắn về thỏa thuận Hormuz, trong bối cảnh lợi ích kinh tế đối đầu yêu cầu trả đũa.
- Thái Nguyên tiêu hủy sáu cá thể rắn hổ mang là tang vật vi phạm
- Con người tiêu tiền tỷ để trẻ hóa nhưng khoa học nói gì về giới hạn
- Washington chuẩn bị lực lượng tấn công, Tehran cảnh báo phản đòn khắp khu vực
Ngày 05/8, Thứ trưởng Ngoại giao Iran Kazem Gharibabadi cho biết Tehran và Oman đã tiến rất gần một thỏa thuận cuối cùng về Hormuz sau hơn ba tuần đàm phán. Hai bên đã thống nhất phần lớn nội dung, trong đó có phương án phân luồng tàu qua eo biển và đề xuất lập trung tâm điều phối chung về hàng hải.
Ngoại trưởng Abbas Araghchi và Chủ tịch Quốc hội Mohammad Bagher Ghalibaf, hai nhà đàm phán chính của Iran, ủng hộ phương án chia tuyến hàng hải thành một làn sát bờ Iran và một làn gần Oman. Họ xem cách sắp xếp này là sự ghi nhận vai trò của Iran đối với tuyến hàng hải chiến lược.
Thông tin về tiến triển đàm phán khiến Tổng thống Mỹ Donald Trump cho rằng thỏa thuận Hormuz đã gần đạt được. Các nhà trung gian từ Ai Cập, Pakistan và Qatar cũng kỳ vọng thỏa thuận có thể giúp duy trì hoạt động tại eo biển và tạo điều kiện để Mỹ cùng Iran nối lại bàn bạc về một lệnh ngừng bắn lâu dài.
Tuy nhiên, quá trình này nhanh chóng phức tạp khi Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) yêu cầu xác định rõ hơn vai trò của Iran và những lợi ích Tehran nhận được. Các bên trung gian đã chuyển dự thảo cho IRGC xem xét từ giữa tuần, nhưng lực lượng này tiếp tục yêu cầu được thu phí tàu thuyền qua eo biển.
IRGC đồng thời muốn Washington cam kết rõ ràng hơn về việc dỡ bỏ phong tỏa và các lệnh trừng phạt liên quan đến xuất khẩu dầu của Iran. Chính quyền Tổng thống Trump không chấp nhận những điều kiện này, trong khi các nhà ngoại giao Iran thừa nhận họ có ít khả năng quyết định kết quả cuối cùng.
Sức ép từ phe cứng rắn cũng khiến phạm vi thương lượng được mở rộng. Từ một thỏa thuận tạm thời nhằm bảo đảm hoạt động hàng hải tại Hormuz, các bên chuyển sang bàn thêm những biện pháp giảm sức ép kinh tế đối với Iran.
Nội dung thảo luận hiện bao gồm một số điều khoản trong bản ghi nhớ Mỹ – Iran ký hồi tháng 6. Trong đó có khả năng miễn trừ một số lệnh trừng phạt để Tehran xuất khẩu dầu và giải phóng các tài khoản của Iran đang bị đóng băng.
Trong nội bộ Iran, Chủ tịch Quốc hội Ghalibaf và Ngoại trưởng Araghchi đại diện cho nhóm ngoại giao chủ hòa, muốn tiếp tục thương lượng nhằm chấm dứt chiến sự và hạn chế tác động của khủng hoảng kinh tế. Trái lại, các nghị sĩ thuộc Jebhe-ye Paydari (Mặt trận Kiên định) cùng những chỉ huy IRGC muốn đáp trả tổn thất và duy trì khả năng răn đe trước các cuộc tấn công tiếp theo của Mỹ.
“IRGC đang quyết định cả chương trình nghị sự lẫn nhịp độ đàm phán”, Behnam Ben Taleblu, giám đốc cấp cao chương trình Iran thuộc Quỹ Bảo vệ các nền dân chủ (FDD), nói.
Sức ép đối với nhóm ngoại giao còn thể hiện qua những chỉ trích công khai trong nước. Hossein Shariatmadari, tổng biên tập báo Kayhan thuộc phe cứng rắn, ngày 06/8 cho rằng một thỏa thuận khôi phục lưu thông qua Hormuz chẳng khác nào “mở đường sống cho kẻ thù”.
Hossein-Ali Haji Deligani, nghị sĩ cấp cao Iran, cũng cho biết đang thu thập tài liệu để thúc đẩy luận tội Ngoại trưởng Araghchi. Ông cáo buộc Ngoại trưởng Iran phải đưa mọi thỏa thuận liên quan Hormuz ra quốc hội biểu quyết và cho rằng ông Araghchi đã hành động vì tâm lý sợ hãi và đầu hàng.
Sự chia rẽ được cho là khó giải quyết hơn do Lãnh tụ Tối cao Mojtaba Khamenei vắng mặt trước công chúng kể từ khi nhậm chức đầu tháng 3. Phe ngoại giao gặp khó khăn trong việc tiếp cận ông vì các biện pháp an ninh nghiêm ngặt.
Ngoại trưởng Araghchi và Tổng thống Masoud Pezeshkian đều thừa nhận việc liên lạc với ông Mojtaba “rất khó khăn”. Họ muốn cảnh báo về tình trạng kinh tế u ám có thể xảy ra nếu các cuộc đàm phán thất bại.
Hồi tháng 6, Lãnh tụ Tối cao Iran viết trên mạng xã hội rằng ông từng phản đối đàm phán với Mỹ, nhưng sau đó đồng ý xúc tiến khi Tổng thống Pezeshkian cam kết chịu trách nhiệm bảo vệ lợi ích quốc gia. Đây là một trong số ít lần ông trực tiếp lên tiếng về các cuộc thương lượng với Washington.
Trong khi đó, theo nhà phân tích Benoit Faucon của WSJ, phe cứng rắn ở Iran dường như đang có thêm quyền quyết định. Không lâu sau thỏa thuận tháng 6 về mở lại Hormuz và khởi động đàm phán hạ nhiệt xung đột, IRGC đã phóng tên lửa vào các tàu đi theo hải trình do Mỹ hậu thuẫn dọc bờ biển Oman.
Hành động này dẫn tới nhiều ngày đấu hỏa lực giữa Iran và Mỹ. Behnam Ben Taleblu cho rằng việc IRGC đe dọa leo thang nhằm gây sức ép để Mỹ nhượng bộ và đặt Tổng thống Trump vào thế khó.
“Tuy nhiên, sự tự tin đó cũng có nguy cơ thổi bùng xung đột trở lại”, ông nói.
Lập trường cứng rắn cũng có thể tạo thêm sức ép cho Iran khi làm mất lòng các nước Arab láng giềng và khiến những gói hỗ trợ kinh tế mà Tehran cần bị chậm lại. Trong khi đó, nhóm ủng hộ đàm phán tiếp tục cho rằng đối thoại là lựa chọn cần thiết để tháo gỡ sức ép kinh tế.
Ngày 05/8, Thứ trưởng Gharibabadi nhấn mạnh nền kinh tế Iran đang cần được gỡ bỏ cấm vận và mục tiêu này chỉ có thể đạt được thông qua một thỏa thuận ngoại giao.
“Mỗi khi đọc một số ý kiến phản đối đàm phán, tôi đều tự hỏi những người đó đang sống ở thế giới nào”, ông Gharibabadi nói.
Hoàng Lan (tổng hợp)
