TP.HCM, họa sĩ Lê Sa Long kể lại hành trình gắn bó với dòng kênh Nhiêu Lộc – Thị Nghè, nơi những ký ức về thành phố và tình người được ông lưu giữ qua nhiều bức tranh.
- Vỏ khoai lang chứa nhiều dưỡng chất có lợi cho sức khỏe
- Đường dây cá độ 1.500 tỷ đồng/tháng lộ diện từ sóng bóng đá lậu
- Thấy người bị đánh mà không cứu: Khi đạo đức và pháp luật khác nhau
Năm 1995, khi còn là sinh viên mỹ thuật, Lê Sa Long cùng bạn bè đến vẽ phong cảnh bên kênh Nhiêu Lộc, đoạn gần cầu Bông, chứng kiến dòng nước đen cùng những dãy nhà sàn lụp xụp ven bờ. Sau quá trình chỉnh trang, công trình vệ sinh môi trường Nhiêu Lộc – Thị Nghè hoàn thành và khánh thành ngày 18/8/2012, mở ra một diện mạo khác cho khu vực từng ô nhiễm nặng.
Năm 1992, sau khi rời màu áo lính, Lê Sa Long từ phố biển Quy Nhơn vào Đại học Mỹ thuật với mong muốn được học ngành mình yêu thích. Trong các học phần, ông đặc biệt thích những buổi vẽ phong cảnh ngoài trời vì đó là dịp quan sát thiên nhiên và hiểu thêm về thành phố.
Người thầy Hoàng Trầm khi ấy thường nhắc sinh viên: “Các em hãy chịu khó đi và vẽ thật nhiều cảnh thành phố mình, vì mai đây xã hội phát triển, những hình ảnh sinh động bây giờ có thể sẽ chẳng còn!”.
Lời dặn ấy theo Lê Sa Long trong những chuyến đi thực tế. Hè năm 1995, ông cùng bạn bè vẽ dọc kênh Nhiêu Lộc, đoạn gần cầu Bông, và lần đầu nhìn thấy dòng nước đen, rác nổi cùng những căn nhà sàn chen chúc, tối tăm.
Mùi nước hôi nồng khiến những buổi ngồi vẽ kéo dài nhiều ngày trở nên khó khăn. Nhưng trong khung cảnh ấy, những căn nhà lá đơn sơ xen giữa các đám rau muống lại trở thành hình ảnh đặc biệt trong tranh của nhóm sinh viên.
Những chuyến đi cũng giúp Lê Sa Long hiểu thêm về khu vực Nhiêu Lộc, Thị Nghè, cầu Bông và những địa danh gắn với đời sống của thành phố. Từ cảnh vật, ông dần nhận ra phía sau một đô thị là những con người có cách ứng xử giản dị với nhau.
Một lần, một ông giáo đã ngoài 70 tuổi, sống bên dòng kênh từ trước năm 1975, thường đứng xem nhóm sinh viên vẽ trực họa. Thấy họ ăn trưa bằng những hộp cơm nhỏ cùng vài cọng rau muống, ông mời mọi người về nhà dùng bữa và nghỉ trưa vì trân trọng những người đang dùng nghệ thuật để lưu giữ cảnh quê hương.
Ông kể: “Những năm 50, 60 của thế kỷ trước, nước kênh trong lắm. Con kênh từng rất đẹp và có bến đò đón đưa học trò. Tụi nhỏ chúng tôi hay tắm, câu cá và hái rau ven bờ kênh cho mẹ mang ra chợ Bà Chiểu bán.
“Những năm 70, chiến tranh loạn lạc, người dân tứ xứ đổ về, theo sau là những dãy nhà tạm bợ, chen chúc, rác thải sinh hoạt, xưởng dệt, lò mổ… xả thẳng xuống kênh. Tội nghiệp, con kênh ngày nào giờ trở thành một nơi ô nhiễm nhất thành phố”.
Từ năm 1993, thành phố bắt đầu chỉnh trang tuyến kênh bằng việc giải tỏa hàng ngàn căn nhà lụp xụp ven bờ và xây dựng hai tuyến đường chạy song song. Sau đó, dự án vệ sinh môi trường Nhiêu Lộc – Thị Nghè được triển khai với các hạng mục như nạo vét bùn và lắp đặt hệ thống cống thoát nước thải.
Sau 10 năm thi công, công trình được khánh thành ngày 18/8/2012. Các tuyến đường ven kênh được mở rộng qua những phường Nhiêu Lộc, Xuân Hòa, Gia Định, Sài Gòn; nhiều cây cầu được xây mới, hai bờ hình thành những khoảng xanh để người dân chạy bộ, vui chơi.
Dòng kênh từng ô nhiễm nặng vì thế trở thành một phần không gian sinh hoạt của đô thị. Với Lê Sa Long, đây cũng là lúc một địa điểm từng gắn với những ký ức khó nhọc trở thành nguồn cảm hứng lâu dài cho sáng tác.
Trong bộ tranh “Sài Gòn những ngày giãn cách”, bức tranh đầu tiên của ông lấy hình ảnh bờ kênh Nhiêu Lộc trong thời gian cách ly, phủ đầy dây giăng. Tác phẩm sau đó được trao giải A tại “Cuộc vận động sáng tác tác phẩm VHNT đề tài phòng, chống dịch bệnh COVID-19 năm 2021” và nhận Bằng khen của Chủ tịch UBND TP.HCM.
Những ngày thành phố giãn cách cũng để lại trong ông một ký ức khác về sự sẻ chia. Trên các tuyến Hoàng Sa, Trường Sa vắng người, nhiều người dân mang cơm hộp và bánh mì “không đồng” để cùng giúp nhau vượt qua giai đoạn khó khăn.
Đêm tháng 11/2021, Lê Sa Long cùng mọi người thả hoa đăng trên dòng kênh để tưởng nhớ những người mất vì COVID-19. Những hình ảnh ấy tiếp tục được ông đưa vào tranh, rồi chia sẻ trên Facebook và nhận được sự quan tâm của nhiều người.
Hè năm 2022, sau đại dịch, ông cùng sinh viên trở lại tuyến kênh để ký họa hoạt động của công nhân môi trường, trong đó có công việc vớt rác và cá chết. Theo bài viết, mỗi ngày dòng kênh có từ 7 – 14 tấn rác đổ xuống, khiến công việc của những người vệ sinh trở thành một phần không thể thiếu trong diện mạo mới của tuyến kênh.
Anh Hổ, đội trưởng Đội vệ sinh, chia sẻ: “Công việc chúng tôi tuy vất vả nhưng giữ dòng kênh lúc nào cũng trong xanh và mang lại sự hài lòng cho bà con là chúng tôi thấy ấm lòng”.
Trong một lần trò chuyện với Đại sứ Văn hóa đọc Nguyễn Đình Tư, Lê Sa Long kể về những buổi dẫn sinh viên đi ký họa bên kênh Nhiêu Lộc – Thị Nghè. Khi biết ông Tư là người từng đề xuất đặt tên Trường Sa, Hoàng Sa cho hai con đường ven kênh, các sinh viên bày tỏ sự ngạc nhiên và cảm kích.
Ông Tư, khi đó 106 tuổi, quê Nghệ An, nói: “Đó là điều tôi mãn nguyện nhất khi tri ân thành phố nghĩa tình này theo cách của mình”.
Sau nửa thế kỷ mang tên Bác, TP.HCM được mô tả trong bài viết như một trung tâm kinh tế lớn, đô thị thông minh và thành phố nhân văn. Chính quyền thành phố cũng đã triển khai nhiều nỗ lực cải tạo những dòng kênh ô nhiễm, trong đó Nhiêu Lộc – Thị Nghè và Tân Hóa – Lò Gốm trở thành những khoảng xanh trong đô thị.
Kênh Tham Lương – Bến Cát – rạch Nước Lên tiếp tục được cải tạo, hướng tới việc khơi thông tuyến đường thủy liên tỉnh. Những thay đổi này tạo thêm một lớp ý nghĩa cho các bức tranh của Lê Sa Long, khi cảnh vật ông từng ghi lại bằng ký họa đã có những biến chuyển rõ rệt theo thời gian.
Hơn 30 năm gắn bó với quê hương thứ hai, Lê Sa Long đã vẽ nhiều con đường, góc phố và con người vùng đất phương Nam. Riêng với Nhiêu Lộc – Thị Nghè, dòng kênh trở thành nơi ông chứng kiến sự thay đổi của thành phố và tiếp tục tìm thấy chất liệu cho những tác phẩm phản ánh đời sống.
Minh Tuấn (tổng hợp)
