HÀ NỘI – Nhà máy In tiền Quốc gia kế thừa truyền thống từ cơ sở in tiền đầu tiên của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, hiện là đơn vị duy nhất được giao sản xuất tiền và nhiều sản phẩm bảo an đặc biệt phục vụ Nhà nước.
- Xưởng kính tại Thái Nguyên chìm trong lửa giữa buổi sáng
- Vụ va chạm 10 tỉ năm trước hé lộ Dải Ngân hà từng đổi hướng
- Thiếu niên 15 tuổi đột quỵ khi đang trong nhà vệ sinh
Lịch sử của ngành in tiền Việt Nam bắt đầu từ những ngày đầu sau Cách mạng Tháng Tám, khi Chính phủ phải xây dựng một nền tài chính độc lập để phục vụ đất nước. Từ cơ sở in tiền đặt tại Chi Nê (Hòa Bình cũ) năm 1946 đến Nhà máy In tiền Quốc gia ngày nay là quá trình từng bước làm chủ công nghệ bảo an và thực hiện nhiệm vụ bảo đảm an ninh tiền tệ quốc gia.
Ngày 31/1/1946, Chủ tịch Hồ Chí Minh ký Sắc lệnh 18/B cho phép phát hành giấy bạc Việt Nam tại khu vực Nam Trung Bộ từ vĩ tuyến 16 trở vào, sau đó phạm vi lưu hành tiếp tục được mở rộng. Trong bối cảnh Chính phủ lâm thời còn thiếu điều kiện để in và phát hành tiền, vợ chồng doanh nhân yêu nước Đỗ Đình Thiện đã mua lại toàn bộ nhà in Taupin của Pháp tại Hà Nội và hiến tặng cho Chính phủ để thành lập cơ sở in tiền.
Đến tháng 3/1946, trước yêu cầu bảo đảm bí mật cho hoạt động in tiền, Chủ tịch Hồ Chí Minh, Chính phủ và Bộ Tài chính quyết định di chuyển toàn bộ nhà in khỏi Hà Nội. Ông Đỗ Đình Thiện tiếp tục đề xuất chuyển nhà máy lên đồn điền của gia đình tại Chi Nê, nơi có diện tích 7.331ha, được mua lại năm 1943 với giá 2.000 lượng vàng.
Những dãy kho lương thực tại đồn điền được cải tạo thành cơ sở in ấn, còn công nhân chỉ làm việc vào khoảng 3-4 giờ sáng để tránh bị phát hiện. Tại đây, các tờ giấy bạc tài chính đầu tiên của Chính phủ với mệnh giá một đồng, năm đồng, 20 đồng, 50 đồng và 100 đồng lần lượt ra đời, trong đó tờ 100 đồng thường được gọi là “con trâu xanh”, do họa sĩ Nguyễn Văn Huyến thiết kế với hình Chủ tịch Hồ Chí Minh, người nông dân, bông lúa và hình ảnh tăng gia sản xuất.
Những tờ bạc đầu tiên không chỉ phục vụ lưu thông mà còn góp phần khẳng định chủ quyền tiền tệ của quốc gia non trẻ. Từ tháng 12/1946 đến tháng 2/1947, Cơ quan Ấn loát Trung ương tại Chi Nê đã cung cấp khoảng 400 triệu đồng bạc Việt Nam cho các ngành và địa phương từ Nam Trung Bộ trở ra, tạo nguồn lực phục vụ kháng chiến chống thực dân Pháp.
Chiến tranh cũng nhanh chóng tìm đến đồn điền Chi Nê khi nơi này trở thành mục tiêu ném bom của thực dân Pháp, gây nhiều thiệt hại lớn về cơ sở vật chất. Sau gần một năm hoạt động, ngày 22/2/1947, nhà máy được chuyển lên Chiến khu Việt Bắc, còn gia đình ông bà Đỗ Đình Thiện cũng tham gia kháng chiến và giao lại khu đồn điền cho Ban Kinh Tài của Đảng quản lý.
Nhà máy in tiền tại Chi Nê sau này được Tổ chức Kỷ lục Việt Nam xác nhận là Nhà máy in tiền đầu tiên của cách mạng Việt Nam. Đến năm 2010, Khu di tích lịch sử Nhà máy in tiền được thành lập với diện tích hơn 15ha, lưu giữ dấu mốc đặc biệt của ngành tài chính và tiền tệ nước nhà.
Bước sang giai đoạn hiện đại, Nhà máy In tiền Quốc gia trở thành doanh nghiệp duy nhất tại Việt Nam được giao sản xuất tiền giấy, tiền kim loại cùng nhiều loại giấy tờ có giá và sản phẩm bảo an phục vụ Nhà nước. Đơn vị được thành lập theo Quyết định số 136/CT ngày 22/4/1991, trực thuộc Ngân hàng Nhà nước Việt Nam trên cơ sở kế thừa ngành in tiền hình thành từ những năm đầu của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa.
Ngày 11/8/2010, nhà máy chuyển sang hoạt động theo mô hình Công ty TNHH Một thành viên do Ngân hàng Nhà nước Việt Nam nắm giữ 100% vốn điều lệ. Doanh nghiệp đặt trụ sở tại số 30 đường Phạm Văn Đồng, Hà Nội, có vốn điều lệ hơn 1.578 tỷ đồng theo số liệu công bố tháng 11/2019 và từ ngày 1/4/2026, ông Đỗ Giang Nam được Thống đốc Ngân hàng Nhà nước bổ nhiệm phụ trách Hội đồng thành viên.
Khác với nhiều doanh nghiệp sản xuất thông thường, nhiệm vụ trọng tâm của Nhà máy In tiền Quốc gia không phải là tối đa hóa lợi nhuận mà là bảo đảm an ninh tiền tệ thông qua hoạt động in, đúc tiền, sản xuất vàng miếng, vật phẩm bằng vàng và các loại giấy tờ có giá theo kế hoạch của Thống đốc Ngân hàng Nhà nước. Nhà máy cũng tiếp nhận và làm chủ nhiều công nghệ in bảo an hiện đại, trong đó có công nghệ in tiền polymer với các dây chuyền in offset, in lõm, in số sê-ri, phủ vecni bảo vệ và hệ thống kiểm định chất lượng tự động.
Từ ngày 21/12/2020, báo cáo tài chính của Nhà máy In tiền Quốc gia được đưa vào Danh mục tài liệu bí mật Nhà nước theo quyết định của Thủ tướng Chính phủ. Trước thời điểm này, báo cáo bán niên năm 2019 ghi nhận doanh nghiệp lỗ hơn 11,2 tỷ đồng, song đây được xác định là số liệu tạm tính do việc quyết toán các sản phẩm công ích thường thực hiện vào cuối năm tài chính; tổng tài sản khi đó đạt 2.266 tỷ đồng, vốn chủ sở hữu 1.907 tỷ đồng và doanh thu từng vượt 2.300 tỷ đồng vào năm 2018.
Theo Luật Ngân hàng Nhà nước Việt Nam năm 2010 và Nghị định số 40/2012/NĐ-CP, Ngân hàng Nhà nước là cơ quan duy nhất có quyền phát hành tiền giấy và tiền kim loại, đồng thời tổ chức việc in, đúc tiền theo kế hoạch tại các cơ sở được giao nhiệm vụ với yêu cầu nghiêm ngặt về bí mật, an toàn và an ninh quốc gia. Chuỗi sản xuất còn có sự tham gia của các doanh nghiệp cung ứng vật tư bảo an như Công ty Q&T, đơn vị cho biết đã tham gia cung ứng phôi nền polymer phục vụ hoạt động in tiền trong nước.
Ở Việt Nam cũng như nhiều quốc gia trên thế giới, hoạt động in tiền luôn gắn với chủ quyền quốc gia và được kiểm soát chặt chẽ bởi Nhà nước hoặc ngân hàng trung ương. Vì vậy, sự hiện diện của Nhà máy In tiền Quốc gia không chỉ phản ánh yêu cầu về công nghệ và bảo mật, mà còn nối tiếp hành trình bắt đầu từ Chi Nê năm 1946, nơi những tờ giấy bạc đầu tiên của nước Việt Nam độc lập được in trong hoàn cảnh đặc biệt của lịch sử.
Nguyên Hương (tổng hợp)
