Khi cha mẹ nóng giận, trẻ học cách đối diện cảm xúc

Tiến sĩ Phạm Thị Thúy cho rằng cha mẹ cần điều hòa cảm xúc, thấu hiểu nhu cầu và hướng dẫn trẻ xử lý hành vi thay vì quát mắng.

Tại buổi giao lưu về tâm lý trẻ từ 0-6 tuổi của hệ thống mầm non quốc tế Wisdomland World School ngày 08/8, tiến sĩ Phạm Thị Thúy chia sẻ cách cha mẹ ứng xử trước những phản ứng thường gặp của trẻ. Theo chuyên gia, trẻ nhỏ dễ quan sát và học theo cách người lớn thể hiện sự tức giận, từ đó hình thành cách phản ứng với cảm xúc của chính mình.

Trong giai đoạn 0-6 tuổi, cảm xúc, nhận thức và kỹ năng xã hội của trẻ phát triển nhanh, trong khi khả năng tự kiểm soát vẫn chưa hoàn thiện. Vì vậy, những phản ứng hàng ngày của cha mẹ có thể trở thành hình mẫu để trẻ quan sát và làm theo.

Khi trẻ la hét, ăn vạ, đánh bạn hoặc liên tục nói “không”, người lớn thường muốn hành vi ấy dừng lại ngay. Tiến sĩ Thúy cho rằng nếu chỉ tìm cách khiến trẻ ngừng phản ứng mà không tìm hiểu nhu cầu phía sau, cách xử lý có thể khiến vấn đề kéo dài hoặc nghiêm trọng hơn.

Theo chuyên gia, một hành vi bị xem là “hư” có thể xuất phát từ nhu cầu tâm lý chưa được đáp ứng. Trẻ la hét hoặc ăn vạ có thể đang quá tải, thất vọng, khó chịu; trẻ đánh bạn có thể chưa biết dùng lời để diễn đạt sự tức giận.

Vì vậy, cha mẹ nên bình tĩnh quan sát, tìm hiểu điều đã xảy ra và giúp trẻ gọi tên cảm xúc thay vì lập tức gắn nhãn “con hư”, “con hỗn” rồi đánh hoặc quát mắng. Việc dùng bạo lực để dạy trẻ không được đánh người khác cũng tạo ra thông điệp trái ngược, bởi trẻ vừa được yêu cầu tránh bạo lực vừa chứng kiến người lớn sử dụng cách này để giải quyết vấn đề.

“Trẻ học cách chúng ta thể hiện sự tức giận. Cha mẹ có quyền giận dữ, nhưng cách cha mẹ thể hiện cơn giận chính là điều trẻ học”, bà nói.

Với những trẻ bám mẹ, không chịu đi học hoặc liên tục mè nheo, phía sau hành vi đó có thể là cảm giác bất an, nhu cầu được kết nối hoặc được chú ý. Chuyên gia dẫn trường hợp một người mẹ đi làm về bị con trai 4 tuổi bám chân, sau khi đặt túi xuống, ôm con và nói mình nhớ con, người mẹ mới đề nghị con ra chơi và trẻ nhanh chóng buông mẹ.

Trẻ dễ học theo cách người lớn thể hiện cảm xúc trong những tình huống hàng ngày.
(Ảnh minh họa: TNM)

“Chúng ta thường chỉ lo thức ăn vật chất cho con mà quên rằng trẻ cũng cần ‘thức ăn tinh thần'”, bà nói.

Sau 2 tuổi, trẻ bắt đầu thể hiện rõ nhu cầu tự chủ và mong muốn được công nhận nên việc liên tục nói “không” là phản ứng khá phổ biến. Cha mẹ có thể giữ giới hạn nhưng vẫn cho trẻ lựa chọn trong phạm vi phù hợp, chẳng hạn hỏi trẻ muốn bắt đầu bằng món nào hoặc chọn giữa hai phương án đã được người lớn xác định.

Trao quyền không có nghĩa là đáp ứng mọi yêu cầu của trẻ, mà giúp trẻ được quyết định trong những giới hạn do cha mẹ đặt ra. Cách này cũng hạn chế việc trẻ hình thành phản ứng né tránh hoặc chống đối khi mọi sự phản đối đều bị xem là bướng bỉnh, lì lợm hay hư.

Trong tình huống trẻ đòi mua kẹo rồi khóc lớn tại siêu thị, cha mẹ có thể hạ xuống ngang tầm mắt, giữ giọng bình thường và thừa nhận cảm xúc nhưng không thay đổi quyết định. Có thể nói: “Mẹ biết con rất muốn kẹo, nhưng hôm nay chúng ta không mua” hoặc “Mẹ hiểu con buồn và giận vì không được mua kẹo. Con có thể buồn, nhưng hôm nay mình không mua”.

Nếu trẻ tiếp tục khóc, cha mẹ có thể đưa trẻ đến nơi yên tĩnh để bình tĩnh thay vì quát mắng. Khi trẻ ổn định, người lớn mới giải thích ngắn gọn và đưa ra lựa chọn phù hợp nếu có.

Cha mẹ cũng không nên nhượng bộ chỉ để trẻ ngừng khóc, bởi trẻ có thể hiểu rằng ăn vạ sẽ giúp đạt được điều mình muốn. Ngược lại, la mắng hoặc đe dọa cũng không phải cách phù hợp để buộc trẻ im lặng; trước khi mua sắm, cha mẹ có thể thống nhất quy tắc và ghi nhận khi trẻ thực hiện đúng.

Khi hai trẻ cùng muốn một món đồ chơi, người lớn không nên lập tức bắt một trẻ nhường hoặc tự quyết định ai được chơi trước. Cha mẹ có thể tách hai trẻ khỏi tình huống căng thẳng, cho các em thời gian bình tĩnh rồi lần lượt hỏi chuyện và xác nhận cảm xúc của từng trẻ.

Sau đó, hai trẻ có thể cùng tìm phương án như mỗi người chơi 10 phút, oẳn tù tì để quyết định người chơi trước hoặc tìm cách chơi chung. Vai trò của cha mẹ lúc này là làm trọng tài, giúp trẻ tự tìm giải pháp thay vì quyết định hoàn toàn thay trẻ.

Theo tiến sĩ Thúy, việc liên tục bắt một trẻ phải nhường em ngay lúc tranh giành có thể khiến trẻ cảm thấy bị thiên vị. Kỹ năng nhường nhịn nên được hướng dẫn khi trẻ đã bình tĩnh, thay vì sử dụng như một cách nhanh chóng chấm dứt xung đột.

Bình tĩnh không đồng nghĩa với việc cha mẹ không bao giờ tức giận, bởi người lớn vẫn có lúc mất kiểm soát. Khi lỡ quát mắng hoặc đánh con, cha mẹ cần thừa nhận sai lầm, xin lỗi và nói rõ sẽ cố gắng thay đổi.

“Cha mẹ không cần hoàn hảo, chỉ cần đủ tốt và biết sửa sai”, bà nói.

Theo chuyên gia, cha mẹ có thể xử lý hành vi của trẻ qua bốn bước gồm quan sát và lắng nghe, đón nhận cảm xúc, kết nối với trẻ và trao quyền. Đón nhận cảm xúc không có nghĩa chấp nhận mọi hành vi, bởi trẻ có quyền tức giận nhưng không được đánh người khác, cũng như có quyền buồn vì không được mua kẹo nhưng không vì thế được đáp ứng yêu cầu.

Sự kết nối có thể bắt đầu từ một cái ôm, cuộc trò chuyện, thời gian chơi cùng hoặc đơn giản là ở bên trẻ. Khi trẻ được tham gia tìm giải pháp trong giới hạn phù hợp với độ tuổi, cha mẹ vừa giữ được nguyên tắc vừa giúp trẻ học cách xử lý cảm xúc và giải quyết vấn đề.

Mối quan hệ tích cực giữa cha mẹ và con, theo chuyên gia, có thể bắt đầu từ ba nguyên tắc: “Có hiểu mới có yêu, có yêu mới có kết nối, có kết nối mới có giáo dục”. Sức khỏe tâm lý của trẻ không chỉ được hình thành từ những lời dạy trực tiếp mà còn từ cách trẻ được đối xử và những gì quan sát hàng ngày trong gia đình.

Trước khi yêu cầu trẻ kiểm soát cảm xúc, cha mẹ cần học cách điều hòa chính mình. Khi người lớn bình tĩnh, trẻ có thêm một hình mẫu để học cách bình tĩnh; khi cha mẹ biết lắng nghe, trẻ cũng dần học cách lắng nghe và diễn đạt nhu cầu.

Hoàng Lan (tổng hợp)