Hải Phòng – Chùa Côn Sơn lưu giữ những bảo vật quốc gia gắn với lịch sử Phật giáo Trúc Lâm, đồng thời bảo tồn hệ thống kiến trúc, văn bia và cảnh quan tạo nên giá trị của quần thể di tích.
- Đền Đót được phục hồi với nhiều dấu tích kiến trúc cổ
- 14 năm sau ca sinh đặc biệt, cuộc sống gia đình bà Hương ra sao?
- Nhiều trẻ mắc viêm não Nhật Bản nặng, nguy cơ di chứng kéo dài
Nằm tại phường Trần Hưng Đạo, TP Hải Phòng, chùa Côn Sơn còn được gọi là chùa Hun, có tên chữ là Côn Sơn Thiên Tư Phúc tự. Ngôi chùa được xây dựng từ thế kỷ XIII, là một trong 5 di sản thành phần của cụm Di sản văn hóa Côn Sơn – Kiếp Bạc, thuộc Quần thể Di sản văn hóa thế giới Yên Tử – Vĩnh Nghiêm – Côn Sơn, Kiếp Bạc.
Qua nhiều thế kỷ, nơi đây gắn với hoạt động tu hành, hoằng dương Phật pháp của các vị tổ Thiền phái Trúc Lâm và sự hiện diện của nhiều nhân vật lịch sử. Những dấu tích còn lại giúp nhận diện các lớp kiến trúc, tín ngưỡng và sinh hoạt văn hóa từng hình thành tại vùng đất này.
Chùa Côn Sơn từng là nơi hội tụ của các bậc quân vương, danh nhân và hiền sĩ, trong đó có Trần Nghệ Tông, Trần Duệ Tông, quan Tư đồ Trần Nguyên Đán và Anh hùng dân tộc – Danh nhân văn hóa thế giới Nguyễn Trãi. Thế kỷ XIV, Đệ tam tổ Trúc Lâm Huyền Quang tôn giả về trụ trì, mở mang cảnh chùa, lập đài cửu phẩm liên hoa, đưa Côn Sơn trở thành một trong 3 trung tâm nổi tiếng của Thiền phái Phật giáo Trúc Lâm.
Kiến trúc chùa cũng thay đổi qua các triều đại. Thời Trần, công trình được xây theo kiểu “nội công ngoại quốc”; đến thời Lê, quy mô mở rộng lên 83 gian, tòa cửu phẩm liên hoa có 385 pho tượng, mái lợp ngói thanh lưu ly và hoàng lưu ly. Những biến động lịch sử không xóa hết dấu tích của các thời kỳ, để lại hệ thống giá trị văn hóa vật thể và phi vật thể tại di tích.
Trong số các hiện vật còn được lưu giữ, hệ thống văn bia từ thế kỷ XIV đến thế kỷ XIX và tượng thờ có niên đại từ thế kỷ XVII đến thế kỷ XIX là những dấu mốc đáng chú ý. Bia “Thanh Hư động”, mang bút tích vua Trần Nghệ Tông, bia “Côn Sơn Tư Phúc tự bi” và bộ tượng Tam Thế Phật đã được công nhận là bảo vật quốc gia.
Theo văn bia và tư liệu lưu truyền, bộ tượng Tam Thế Phật là bộ tượng cổ nhất tại chùa Côn Sơn, được thờ phụng từ thế kỷ XVII và gắn với quá trình xây dựng, trùng tu chùa. Các pho tượng làm bằng gỗ mít, sơn son thếp vàng, thể hiện hình tượng Phật trong tư thế ngồi thiền định trên tòa sen. Điểm đáng chú ý là đây là những hiện vật gốc, độc bản, được bảo toàn nguyên bản đến ngày nay.
Những dấu tích kiến trúc tiếp tục được làm rõ qua hoạt động khảo cổ và tu bổ. Năm 2014, Viện Khảo cổ khai quật, phát hiện nền móng tòa cửu phẩm liên hoa từ thời Trần – Lê trên khuôn viên rộng 113,4m². Năm 2015, UBND tỉnh Hải Dương cũ đầu tư tu bổ tòa cửu phẩm liên hoa mới.
Công trình tháp cửu phẩm liên hoa bên trong tòa nhà phẩm được tôn tạo và khánh thành năm 2017. Tháp có mặt bằng hình bát giác, cao 7,9m, gồm 9 tầng; mỗi tầng được chạm khắc 3 lớp cánh sen. Các mặt của từng tầng đặt bộ 3 tượng Đức Phật Adida, Quan Thế Âm Bồ tát và Đại Thế Chí Bồ tát, tổng cộng 216 pho tượng.
Giá trị của Côn Sơn còn hiện diện trong đời sống văn hóa cộng đồng. Hằng năm, từ ngày 16 đến 23 tháng Giêng, Lễ hội Côn Sơn được tổ chức trong mùa xuân, kéo dài 3 tháng, với các nghi lễ và hoạt động diễn xướng tưởng niệm ngày viên tịch của Đệ tam tổ Huyền Quang tôn giả. Năm 2012, lễ hội được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ghi danh là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.
Trong khuôn viên chùa, phía sau tòa thượng điện và tòa cửu phẩm liên hoa là lầu Phật bà Quan Thế Âm Bồ tát. Bên trong đặt tượng Quan Thế Âm được chế tác từ một khối đá ngọc bích, có trọng lượng ước tính hơn 5 tấn. Từ lầu nhìn xuống, quần thể chùa hiện ra giữa rừng thông.
Khu di tích Côn Sơn còn có đền thờ quan Tư đồ Trần Nguyên Đán và đền thờ Nguyễn Trãi, cùng bàn cờ tiên, suối Côn Sơn, Ngũ nhạc linh từ. Dưới chân núi Ngũ Nhạc, đền thờ Nguyễn Trãi nằm bên suối, được bao quanh bởi rừng cây xanh. Cầu Thấu Ngọc bắc qua suối được dựng theo nguyên mẫu cầu gỗ cổ, trở thành điểm tham quan, ngắm cảnh và chụp ảnh của người dân, du khách.
Các bảo vật quốc gia, nền móng kiến trúc cổ, công trình được tu bổ và cảnh quan xung quanh cùng tạo nên diện mạo của di tích Côn Sơn. Việc gìn giữ những hiện vật gốc và các dấu tích qua nhiều thời kỳ là cơ sở để bảo tồn giá trị lịch sử, văn hóa của địa điểm này trong quần thể di sản.
Hoàng Lan (tổng hợp).
